Dienstag, 7. Mai 2019

ROJÎ Û JİYAN

Tu tişt bé zehmet nabe. Dapîra min a rehmetî digot: „Mirov pariyé di devé xwe de necû nikare daqulîne.“ Zehmet û ked mirovan hayîdaré qedr û qîmeta tiştén bi destxistî dikin, ji îsrafé diparézin û di derheqé tuneyiyé de agahdar dikin.

Meha remezané hat. Mirovén bawermendén misilman dest bi rojiyé dikin. Zehmetiyén rojiyé hene û di van rojén diréj de aşîkartir in. Dema mirov gor riza Xwedé rojiyé bigire û bixweze hîkmetén rojiyé bistîne ewé pir hunerén wé jî bibîne.


Mirov bi rojiyé pé dihese ku jiyan tené bi xwarin û vexwariné pék nayé, kémtir xwarin û vexwarin jî qîma mirov dike. Pir tiştén nefsa mirov dixwaze ne ji ber hewcedariyé, zédetir ji ber çavbirçitiyé ye. Bi vé hişmendiyé mirov dikare xwestinén nefsa xwe sînordar bike û xwe zédetir şeytan biparéze. 


Bi rojî girtinek di cih de mirov dikare xwe him meddî him jî manevî paqij, dilé xwe ji tehakûma xwestinén nebaş azad bike. Azadbûna dil di demeké şund de bandora xwe wek baqijiya nefs û rizgariya ruh li ba mirov aşkere dike. Di vé çarçoveyé de mirov di aliyé derûnî de sikûntir, di aliyé tégihîştiniyé de zelaltir û berfirehtir dibe. Rojî mirov férî sebré û di aliyé perpirsiyaré de hişyar dike. Mirovén tébigihîşin hîkmeta rojiyé ji bo piştdayîna bi hewcedaran re amadetir in.


Bi van tecrûbeyén li jor hatin rézkirin mirov férî parastina nexweşiyén laşî û derûnî dibe, firsenda kemilandiné dest xwe dixe.


Hévîdarim ku di vé meha remezané de misilmanén bawermend bi niyetek xalis xwe zédetir gor riza Xwedé teala bikaribin paqij bikin û xwe tehakûma hemû siyasetén qiréj én rojane biparézin.


Şeytan mirovén bawermend zédetir bi peyvén olî dixapînin. Di dîné Îslamé de prensîbek herî bingehîn „tiştén ji bo xwe xwestin ji bo kesén din jî xwestin e.“ Di van rojén nûjen de herçiqas bé paşçavkirin jî baweriya bi axreté re bé şiphe şertek îmané ye. Me pé bawer haniye ku „Kî ku bi qasî giraniya zereyeké qencî kiribe dé wî bibîne. Kî jî qasî giraniya zereyeké béqencî kiribe dé wé bibîne.“


Her kes berpirsyaré kirinén xwe ye. Rojiya li gor riza Xwedé xessasiyetén mirov én bi demé re xerab bûne dîsa li hev eyar dike.


Stuttgart, 04.05.2019

Freitag, 5. April 2019

Danezanî Mirovan Hayîdar Dike*


Di jiyana rojane de em carna ji xwe re dibêjin: Xwezî haya min ji van tiştan tunebûna an jî xwezî min di vî warî de weqas tişt nezanibûya! Lê dîsa jî her kes dixweze zana be û di derheqê derûdora xwe de agahdar be. Lê xestin tenê bi lêvkirinê nabe, ger mirov ji bo destxistinê hewl jî bide.
Însan zêdetir meyldarê rehetiya xwe ye. Dema sedemek ji bo çalakiyê nebîne teraltiyê tercîh dike. Lewma piraniya mirovan derîhiş ji rewşa xwe razî ne û naxwezin xwe biguherînin. Mirov hinî tiştekî bû û ew tişta ji xwe re kir xû êdî naxweze xwe biguherîne. Lewmaye ku bi elmanî tê gotin ku „Însan heywanekî bi xû e.“ Ango tiştên mirov ji xwe re kir edet û xû, bi zehmet be jî ji mirov re asan/hêsan tên. Mirov guhertina wan tiştan li ba xwe naxweze. Xwestin û nexwestin bi zexm girêdayî zanîn û nezanînê, ango naskirin û nenaskirinê ne jî. Dema mirov tiştekî nezanî û nasnekir, wî tiştî naxweze jî. Ew kes dixweze li ba tiştên dizane û nasdike bimîne, xwe neguherîne.
Di warê perwerdeyiyê de; hinbûn, ji bo hinbûnê hewldan, ji xwe û derûdora xwe hayîdarbûnê de pispor behsa çar merhaleyan dikin. Ango heta mirov hayîdar nebe di derheqê rewşa xwe de xwediyê texmînên çewt e. Ew çewtiya di jiyanê de ji xwe re hîn pir çewtiyên din tîne. Zanîn û hayîdarbûn du tiştên dualî yên girêdayî hev in. Ango mîna pirsa ku „Mirîşk ji hêkê derketiye an hêk ji mirîşkê?“ ye. Dema mirov bizanibe hayîdar dibe, hayîdar bû dixweze zêdetir bizanibe. Van çar merhale bi kurtayî wusa ne:
1.  Derîhişa bê qabiliyet: Ger mirov bizane ew nezan e ku hewceyê zanînê bibe. Ango bixweze ku hînbibe. Di vê merhaleyê de mirov hîn hayîdarê nezantiya xwe nîne. Dema mirov di vê merhaleyê de bimîne ji bo zanînê hewlnade.
2.  Hayîdarbûna bê qabiliyet: Va bi rastî merhaleyek pir girîng e. Mirov ji nezanîna xwe hayîdar dibe û dixweze bibe zana. Dixweze ji bo hinbûnê hewl bide, lê hîn hewlneda ye.
3.  Hayîdarbûna bi qabiliyet: Mirov dest bi hinbûnê dike û pê dihese ku hinbûn çi ye. Ji bê qabiliyetê derbazî bi qabiliyetê dibe. Mirov dikeve di nav hestên balkêş. Mirov êdî dizane ku ji bo pêşveketinê lazime ku hewlbide xwe, hinbibe, zehmetkêş be, jiber bike û bielime. Lê mirov hîn bi serneketiye. Serketina bi rastin di merhaleya paşin de diqewime.
4.  Bêhayîdarbûna bi qabiliyet: Mirov di dawiyê de gihiştiye qada tecrûbeyê û qabiliyet standiye. Dema hewce bû bi xwe ew qabiliyet derdikeve holê û ji mirov re rê nîşan dide, muşkîlatan çareser dike. Mirov hewce nabîne ku pir hewlbide xwe. Bicihanîn û çareserkirin ji wî re mîna tiştekî navdest e. Mirov bêhayjêbûn jî bi qabiliyet e. Tehlûkeya vê merhalê bixwebawerbûnek pir û qurretî ye.
Di vî warî de civaka ku mirov di tê de dijî û têkiliyên civakî xwedî rolên gelek girîng in. Ji tiştekî hayîdarbûn, wek ku mirov dihesibîne ne tiştek asan e, mixabin pir bi zehmet e. Mirov bi xwe nikare xurtî û kêmasiyên xwe bibîne, hewceye neynikê ye. Ango ger li derve yek wî bide danastin (feedback), jê re bibe neynik û wî hayîdar bike.
Pêvajoya danastinê bi xwe peyda nabe, girêdayî pir faktorên curecur in. Dema ji aliyê derûdora mirov de danezanî pêk neyê, mirov bi xwe hayîdarê kêmasî û çewtiyên xwe nabe. Lewma di perwerdeyî û kemilandina mirov de civak xwedî rolek girîng e. Lêkolînên Dunning-Kruger-Effekt (Bandora Dunning-Kruger) derxistibûn holê ku mirovên nezan zêdetir ji xwe bawer in. Sedemên vê dîtinê min nivîsa xwe de anibû ziman[i]. Lêkolînên van herdû zanyaran tiştek din derxistin holê, ango Sendroma Dunning-Krugerê (Dunning-Kruger-Syndrome).
Mijara Sendroma Dunning-Kruger kêmasiya danezaniya civakê û pirsgirêkên vê kêmasiyê ne. Dema di cîvakê de kêmasiyek wusa hebe, mirovên çewt derfetê nabînin ku hayîdarê çewtiyên xwe bibin û hewldana xwe ya ji bo serrastkirinê bidin. Ango dema civak bi uslûbek erênî çewtiyên mirovên li ba xwe ji wî mirovî re diyar nekir, di nav çewtiyan de mayîna wî mirovî teşwîq dike.
Mirovên bi çewtiyan, bes bi çewtiyên xwe re namînin, bi çewtiyên xwe bandor li derûdora xwe jî dikin. Ji bo muşkîlatên xwe bi dû sedemên nerast û ne di cîh de dikevin. Ev jî ji wan re dibe sedemên peydakirina muşkîlatên din. Mirov dikeve di nav çerxek bêsûd ku, ew bi nerênî tesîrî civakê jî dike.
Mirovên wusa nikarin bi xwe jê derbixin ku qebiliyata wan şund ve maye. Ew ger bi perwerde, danastin û tecrûbeyan werin teşwîqkirin. Lewma di civakê de bi uslûbek erênî danezaniya çewtiyan alîkariyek herî mezin û girîng e.

Stuttgart, 28.03.2019


Ji bo vê nivîsê malpera  https://karrierebibel.de/dunning-kruger-effekt/   hatiye îstifade kirin.


Dienstag, 19. März 2019

Ez Dilopek Av im

Ez dilopek ji ava behrê bûm. Li ser min re asîman, di bin min re bêj bi bêj masî û heywanên avî. Di rojek havîna germ de tirîjên rojê ez mest kirim. Bi germahiyê re giraniyek ket ser min û ketim xewek kûr. Çi bû di wê xewê de bû. Min wer dizanîbû xewn e, tiştên ku ez dibînim. Meger yên min dîtin e, ne xewn bû ye, serpêhatiyên min bû ne.
Bi hilmê re ez ji xwe ve çûm. Ruhê min mîna balonekê hêdî hêdî berbî asîmanan bilind bû. Di serî de li kîjan aliyê dinêriyam her der av bû. Ava şîn mîna çarşevekê her dewer por kiribû. Pêlên avê mîna sura bahê qulbê çarşeva şîn a girûgerî vedişand. Lotikên masiyan ji min re mîna pilqikên ava dikelî, dixwiyan.
Herî ez bilind dibûm behr ji min re aramtir dibû. Çend keştiyên li ber çavên min mîna pîneyên piçûkên li çarşevan dihatin dîtin. Girava pêşina min dît wek qulek bi bizotên agir hatiye holê xwe diyar dikir. Her ku ez bilind dibûm asoyên li ber çavên min berfirehtir, tiştên min didîtin muxlaqtir dibûn.
Bi bilindbûnê re hewa ji min re hîniktir dibû. Radeyek hat êdî di cihê xwe de mam û hêdî hêdî qerisîm. Dema hişyar bûm min dît ku hîn pir hevalên mîna min, dest dane hev û ewrek ava kirine. Ewr li asîmanan mîna pembo spî û gewher bûn. Erd di biniya me de dûr, mîna xalîçekî raxistî çîn bi çîn dixwiya. Min êdî hêvî nedikir ku ezê rojeke dîsa bizivirim ser rûyê erdê. Em çiqas li wir man, ez nizanim. Dema bahozê em dan ber xwe êdî cîh li me belû nebû. Geh çep, geh rast; geh berjêr, geh berjor cîh nema em lê geriyan. Deşt û zozan, çiya û banî di biniya me de rojên xwe dibihurandin. Dema em rojekê rastî sar û seqemekê hatin em hemû ricifiyan, serûbin bûn. Mîna hilhatina me ya ji rûyê erdê daketina me jî wek xewn bû. Ewrên bergirtî û bargiran nedixwestin êdî me hilbigirin û bihewînin. Dema hejiyan û guriyan xof ket dilê me. Vejandina birûskê qidûmên me şikandin. Ewrên ku em mîna beroş di xwe de diparistin îcar mîna parzûn em reşandin ser rûyê erdê. Bi daketinê re herî ku em cemidiyan weqas jî bedew bûn. Nav li me kiribûn „kulîlkên berfê“. Me hemû kulîlkan bi hev re govendek darxist û bi reqsê daketin jêr, berbî erdê weşiyan.
Bi rastî min pir mereq dikir ku ezê li kuderê werim xar û min nedizanî hîn çi were serê min. Xwedê dizaniya, dema ez li tapikê çiyakî bilind, serî bi mij û duxan bimama, ka çend sal li wir bi cemidî rawestiyama. Min nedixwest di cihekî de rawestim, dixwest tim biguherim. Min carekê tama guhertinê girtibû. Bi zehmet û muşkîlat be jî serpêhatiyên bi guhertinê re kelecaniyek pir bedew dixist dilê min.
Xwedê kir tiştên ku ez jê ditirsiyam nehatin serê min. Li hevşoya xaniyekî du qat de bi hevalên xwe re daketim rû erdê. Şevek tarî bû. Bêyî ewtina kûçikan tu tişt nedihat bihîstin. Em hemû heval ketin paşila/paxila hev û benda avabûna rojê man. Dema hewa germ bibûya, ez dîsa biheliyama û bibûma dilop, ango dilopek av.
Bi ronahiyê re me li derûdora xwe temaşe kir. Her der mîna şîr, spî bû. Îcar jî her der bi çarşevek spî û gewher hatibû porkirin. Ez bi xwe jî parçeyek wê çarşevê bûm. Roj helatibû, lê hewa sayî û sar bû. Em demekê li wir man û li wir min dikarîbû însan hinekî baştir temaşe bikim. Tiştên ku ez di derheqê însan de dixwezim bi kurtayî bibêjim wusa ne:
Dema were axaftinê hemû kes peyvên xweş û bedev bikartînin. Lê kirinên wan bi ekseriyet ne gor gotinên wan in. Tiştên ji bo xwe dixwezin ji bo kesên din naxwezin. Qet naxwezin xwe gor gotinên xwe biguherînin û her dem li benda guherandina kesên derûdora xwe ne.
Ez naxwezim di derheqê însan de pir serê we biêşînim û dîsa dixwezim bizivirim serencama xwe.
Rojekê gelek baran barî, her der ber şilî û şepeliyê ket. Berf heliya û lehî ra bû. Ez dîsa qulipiyam dilopek av. Dema bi avê re gihîştim neqewekê êdî pê hesiyam ku tenê herikandin dikare min bigihîne armanca min. Divê ku hûn bi mereq ji min bipirsin; ma gelo çiye armanca min?
Bi rastî min pir bîra behrê kiriye. Dixwezim dîsa bizivirim û bibim behr. Ji min re aşîkar bû ku ez di behrê de behr bûm. Kengê ez ji behrê veqetiyam bûm dilopek av. 


Stuttgart, 18.03.2019

Dienstag, 19. Februar 2019

Jiyan bê Pirsgirêk nabe!


Her mirov xwediyé daxwezén xwe ye. Divê ku mirov daxwezên xwe bi şêweyek baş bîne ziman û ji bo wan hewlbide. Em pir caran tenê bi lévkirina daxwezan qîma xwe tînin û dixwezin ew tişt bidû lêvkirina me biçe serî. Lê tecrûbeyên rojane nîşan didin ku daxwez wusa naçin serî. Dema mirov tiştek xwest divê wî neavéje baş guhén xwe û ji bo wî kar bike. Xebat ji bo pêkanîna daxwezê girîng e. Lê aliyekî xebatê ya derûnî ji heye. Em di van rojên nûjen de pir caran ji aliyên derûnî nahesin an jî nabînin.

Di jiyana li serê erdê de qîmet û tama daxwezan zêdetir girédayiyê hevce, ked û zehmeta mirov e. Hinek tişt ji bo domandina jiyanê divê hebin. Li ser hewcebûna wan pêwist nîne ku mirov muneqeşe bike. Lê tenê hewcebûn ji bo buhagiraniya tiştekî qîma mirov nake. Ked û zehmeta ku mirov ji bo destxistina wî tiştî xerc dike jî girîng e.

Hinek kes dixwezin her tiştên ku ew dixun û vedixun zêdetir tamê bigirin. Lé nizanin ku ked û zehmeta ji bo destxistina wan tiştan jî li ser tama wan xwedî bandor in. Mirovên dixwezin li derudora wan durist û paqij bin, divê para xwe jî bînin ber çavan. Dema mirov mesûliyeta xwe zanî û li hember qiréj û neheqiyé derket jiyana xwe watedartir dike û guhertinan kêf û zewq digire.

Belê, jiyanek bi mesûliyet jiyanê watedartir dike. Dema haya mirov ji mesûliyetên wî tunebû ji jiyana wî jî nabe. Mesûliyet mirovan hayîdar dike. Mirov çiqas hayîdar be, weqas jî biderd dibe. Heta mirov biderd nebe bi dû dermanan nakeve. Bi dû ketin ji bo destxistiné hewldan e, di cîhé xwe de rabûn e, zehmet kişandin e, ji sedeman re karketin e.

Bi şoreşa sanayiyê/pêşesaziyê re li serê erdê îmkanên/derfetên însanan zêde bûn. Bi pêştveçûyîna teknîkî re pir derfetên nû derketin holê û hîn jî berdewam in. Lewma pir kesan hêvî kir ku kêmasiyên jiyana li serê erdê bi van derfetên nû çareser bibin û jiyanek asan ji her kesî re ava bibe. Lewma rewşenbîrên dema nûjen ji mirovan re soza bihuştek li rûyê erdê dan. Wan bawer kirin ku bi destxistin û péştvexistina teknîké re derfeta jiyanek asan a mîna jiyanek gor salixdanên bihuşté li serê erdê mimkûn bibe. Lé wusa nebû. Mirov dikare di vî warî de curecur şiroveyan pêşkeş bike. Her şiroveyek dibe ku rastiyeke derbixe holê. Lê dîsa jî mijar bi temamî nikare bê ravekirin/îzahkirin.

Di vê çarçoveyê de dixwezim bala we bikişînim li ser noxteyeke. Tecrûbeyén rojane nîşan didin ku însan li gor jiyana li seré erdé tu car nikare demek dirêj ji sedî sed jiyana xwe razî bibe. Mirov di mercên herî baş de bije jî bi dû demeke re hewcedariya guhertinan dibîne. Her guhertin hewldanek e. Divê mirov bi hewldanan zehmeté bikişîne ku tam û zewqa bi dû zehmeté re derdikevin holé bihese û bije. Va qeydeyek bingeha domandina jiyana li serê erdê ye.

Dema em vê rastiyê bi gotinek din bînin ziman, dikarin wusa bibêjin. Li serê erdê jiyanek asan a mîna bihuştê ji aliyê teorîk ve mimkûn be jî ji aliyê pratîk ve nemimkûn e. Pirsgirêk parçeyek jiyanê ye. Pirsgirêk ji bo hewldan û têkoşînê piwist e. Lewma mirov dikare bibéje ku pérsgiréka mirovén bé pirsgirék, tunebûna pirsgirékén wan e. Ango jiyan bé pirsgirék nabe û tékoşîna ji bo çareserkirina pirsgirékan jiyané watedar dike. Dema mirov ji pirsgirékén xwe re mijûl nebe, ewê bi pirsgirêkên kesén din re mijûl be. Lewma di vê dema nûjen de desthilatdar bi raya medyayê pirsgiréken xwe pêşkeşî mirovan dikin û dixwezin zêdetir kes li wan xwedî derbikeve. Ew bi vê şêweyê mirovan dixin bin bondora xwe.

Dema mirov ji pirsgirêkên xwe xwedî dernekevin û bi çareseriya wan re mijûl nebin ewê di demek kin de ji aliyên desthilatdaran ve werin dorpeçkirin. Êdî ev kes derhiş mijûlkerê pirsgirêkên desthilatdaran in.

Stuttgart, 17.02.2019

Dienstag, 5. Februar 2019

EŞQ Û ŞIK


Bi salan bû çîrokvana/ê min ji min re çîrokên biratiyê dirist û tewnên rengareng dardixist. Hişê min di cîh de, çavên min vekirî bûn. Lê dîsa jî min pir tişt nedidît, nedibihîst û tênedigihîşt. Ji ber ku ez bi eşqa çîrokên wê/î hatibûm dorpeçkirin. Lewma tê gotin ku “eşq mirovan kor dike.” Eşq tişteke pir bedew e. Ji ber vê bedewîtiya wê mirov pir caran hişê xwe wenda dike û dibe dîn û dur.

Di jiyanê de derî rastiya jiyanê her tişt zû û dereng bi dawî ye û bandora xwe wenda dike. Dema dilê min êdî bi çîrokan qîma xwe nekir û hayîdarê rastiya jiyanê bû, bandora eşqa çîrokan a li ser min ji holê ra bû. Baweriya min a bi biratiyê re bi biratiyek xapînok hat kuştin. Di vê rewşê de ez şilf û tazî bi xwe re mam. Dilê min ê şikestî nerazîbûna xwe ji min re diyar kir. Îcar jî di cîhê eşqa çîrokan de şikekî zêde di hiş û dilê min de cîh girt û hemû laşê min da ber xwe.

Nizanim tiştek wusa gelo hat serê we an na?! Lê xwezî tiştek wusa nehata serê min. Çîrok û tewna rengarenga ne rast ji mirov re çiqas xapînok bin, şikên bêserûbin jî weqas xapînok in. Şik mîna jenga ku bi hesin dikeve, hêdî hêdî mirovan dorpeç dike û dihelîne, bi demê re dike dîn û dur. Di vî warî de eşq û şik birayên hev in. Lewma lazim e ku mirov ji xwe re rêyek navîn bibîne. Rêya navîn rêya herî li nêzik a rastiya jiyanê ye.

Li ser rêya navîn mirov carna tama eşqê, carna jî giraniya şiphê dije. Lê xwe ji wan nade dorpeçkirin. Di demekê şund de dizivire li ser rêya xwe û gor hêviyên xwe xeyalên xwe yên paşerojê vediçine û dihune. Daxwezên xwe yên rojane her dem li ber çavan digire. Dizane ku dîwarê ku digihîne hêvî û daxwezan bi kevirên piçûk ên ji kirin û serpêhatiyên jiyanê tê lêkirin, rê û dirbên dirêj bi gava yekemîn a piçûk dest pê dike û bi gavên berdewam ên piçûk qut dibin.

Ji jiyanê têgihîştim ku jiyan bê eşq û bê şik nabe. Lê eşq û şik a bêserûbin mirovan dîn û dur dike.


Stuttgart, 04.02.2019

Mittwoch, 9. Januar 2019

Mirovên Nezan Zêdetir ji xwe Bawer in


Gotinek galerî ye, dibêjin; „Mirovê nezan pir bi cesaret e.“ Em dizanin ku gotinên galerî ên bi salan tên gotin li ser tecrûbeyan hatine avakirin. Ango xwedî rastiyek bi tecrûbî ne. Ger ku wusa nebûya weqas nedihatin dubarekirin û di demek şûnd ve dihatin jibîrkirin.

Du derûnînasên Amerîkî bi navên David Dunning û Justîn Kruger di sala 1999an de dixwezin lêkolînekê darbixînin. Ma gelo têkiliyek di navbera zanîn û ji xwe bawerbûnê de heye an na? Bi pirsên testên cure bi cure dixwezin xwendekarên Zanîngeha Cornellê di warê ramîna/hizirîna mantiqî û gramatîkê/rêzimaniyê de bicêribînin. Di her cêribaniyê de eynî encam derdikeve holê: Mirovên bersivên wan ne di cîh da ne xwe zêdetir serkeftî dihesibînin. Xwendekarên ku zêde jîr jî xwe kêmtir serkeftî dibînin. Ango di encama lêkolînê de aşîkar dibe ku mirovên nezan di derheqê qabîliyet û ji xwe bawerbûnê de xwedî gumaneke mezin in. Ji vê tesbîtê re Efekta Dunning-Kruger (Bandora Dunning-Kruger) tê gotin.

Ev tesbît di serî de ji mirov re hinekî çewt tê xuyakirin. Lewma di wî warî de behsa çar merhaleyên xapînok tên kirin. Dema rastiya mirov û gumana mirov hevûdin negire çewtî heye. Ew çar merhaleyên xapînok ên tên diyarkirin  bi kurtayî wusa ne:

1.  Mirovên bê qebiliyet birêkûpêk jêhatîbûna xwe dinitirînin. (Merhaleya 1.)
2.  Ew kes muqtedîr/desthilatdar nînin ku çarçovaya qebiliyata xwe têbigîhînin. (Merhaleya 2.)
3.  Lewma ev kes nikarin qebiliyata xwe pêştve bibin û berfireh bikin. (Merhaleya 3.)
4.  Ev her carê qebiliyeta kesên ku li ser van re ne, ji xwe kêmtir dihesibînin. (Merhaleya 4.)
Şirovekirina tespîtên jorin ên van herdu pîsporan dibe ku ji aliyên pir kesan ve zêde populer jî werîn dîtin. Lê dema mirov hinek mînakên rojane bikare bîne ber çav, bi rastî jî dikare çewtiyên wusa yên ji aliyê piraniya mirovan ve tên kirin, bibîne. Di jiyana me de jî çewtiyên wusa yên derîhiş ên ji aliyên me ve tên kirin hene. Dema mirov li ser çewtiyên xwe yê wusa kitekit hûr û kûr bisekine, dikare ji wan hinekan bi xwe jî tespît bike. Sedemek nehesandina çewtiyên wusa edet û xûygirtina tiştên wusa ne. Dema mirov di demek dirêj de bi tiştekî re rabe û rûne edî ew tişt çiqas normal nebe jî di çavên wî de dibe tiştekî normal. Da ku ev mijar baştir were têgîhiştin van mînakên rojane di malpera înternetê de wusa hatine pêşkeşkirin:
-    Piraniya ajovanan/şofêran bawer dikin ku ev ji piraniya ajovanan baştir ajovan in.
-    Piraniya alîgirên  taximên/tîmên futbolê ji aliyê rêwaziyê/taktîkê de xwe ji rahêner/antrenor û menecerên taximên xwe zîrektir û baqiltir dihesibînin.
-    Piraniya dengdêran/hilbijêran ji xwe bawerin ku ew ji siyasetvanên li welatê xwe baştir dikarin karên siyasetê birêvebibin.
-    Pir kesên li ser facebookê aktîf in nikarin rastiya jiyanê û tiştên li ser facebookê tên weşandin ji hevn cuda bikin.  Ew ji xwe bawer in ku her raman û rexneyên wan di cîh de ne.
Bi kurtayî: Zanîna nîvço û nezantiya mirovên nezan di warên ji xwe bawerbûn û cesaretê de wan zêdetir teşwîq dike. Zanîna mirovên zanyar jî di warê ji xwe bawerbûn û cesaretê de zêdetir dibe sedema miqayîtbûnê.

Mirov nikare hemû agahiyên ji derûdora tên bîhistin û dîtinê têbigîhîne. Her kes bi şiklekî derîhiş xwedî parzûnekê/fîltrekê ye. Ew parzûn bala wî dikişîne li ser tiştên ku ew pê re mijûle û ji bo xwe girîng dibîne. Zanebûn û nezanî, bi tecrûbebûn û naşitî li ser kapasîteya/zerengiya vê parzûna mirov de xwedî bandorek mezin e. Mirovên nezan û nîvçozan ji parzûnên xwe nehaydarên pir tiştên hûrgiliyên zîz/hessas in.

Di ragîhandinê de qasî bilêvkirina bêjer/gotindar têgîhiştina guhdar jî girîng e. Lewmaye ku eynî gotin ji aliyên her guhdarvaneke ve bi awayekî tê têgîhiştin. Perwerî û tecrûbe dîtin û têgîhiştina mirov berfireh û kûr dike, mirov zêdetir bi hûrgilî dinêre û dibîne.

Ango mirov dikare bibêje ku mirovên nezan rîzîkoya gotin û kirinên xwe nikarin bi hûrgilî û berfireh bidin ber çavan û texmîn bikin. Lewma ji xwe zêde bawer in û tiştên xwe mezintir û girantir tînin ziman û dikin. Mirovên zana jî ji ber ku berfireh û hûrgilî dinêrin zêdetir xwe şund ve dikişînin û gor kesên nezan kêmtir ji xwe bawer in.

Stuttgart, 07.01.2019, duşem


Çavkanî: https://karrierebibel.de/dunning-kruger-effekt

Donnerstag, 20. Dezember 2018

Bandora Zimanê Zikmakî


Carna mirov di demek dirêj de bi mijarekê re mijûl dibe, dixweze li ser wê mijarê nivîsekê berhev bike. Dem diherike, wext derbaz dibe, lê nivîs dernakeve holê. Carna jî mirov mîna çeqandina birûskê li ber sedemek bê plan û bê program li ber kompîtûrê rûdine û nivîsek berfireh derdixe holê. Nivîsandin ji bo min tiştek ji gor xwestina min bimeşe nîne. Ger hizir û hestên min xwe dabigirin û êdî di laşê min de hilneyên, min biguvêşînin ku nivîsek li gor dilê min were hunandin.
Li vir pêş deh rojan min nivîsa kek Îkram Ogûz[i] ya di malpera NAVKURDê de xwend. Bala min kişand ku bi kurdî xwendin û nivîsandin ji bo hinek kesan bi qasî nan û avê bûye bingehiya jiyanê. Ji bo zimanên din dibe ku tiştek wusa ne pir bi ecêb e. Lê mixabin tiştek wusa roja îroj ji bo zimanê kurdî ecêb tê dîtin. Em çi bikin, va jî rastiyek me ye.
Roja ku min ev nivîs xwend, ji wê rojê vir ve di mêjoyê min de mijara zimanê kurdî dilivê û nerehet dike. Xwe û zimanê kurdî li ber hev re dibim û tînim, di jiyana xwe de zimanê xwe yê zikmakî hildigirim û datînim. Ango mijar mi rehet nahêle, dixweze were vegotin, nivîsandin. Va jî ji bo nivîsandinê sedemek herî baş e. Lewma li ber Kompîtûre rûniştîm û ji we re rêzên xwe berhev dikim.
Di sala 20012an da min nivîsek[ii] xwe de serenceya xwe û zimanê xwe yê zikmakî bi kurtayî haniyê ziman. Min heta heftsaliya xwe bê kurdî zimanek din nedizanî. Me kurdî di malê de bi devkî hin kir û peyîvîn. Xwendin û nivîsandina bi zimanê kurdî ji bo me tiştek bê derfet bû.
Di dibistanê de zimanê tirkî ket nav jiyana min. Tirkî mîna lesara/lêhiya avê ez di her alî ve, ango bi xwendin, nivîsandin û peyîvandinê dam ber xwe. Herî dema min a xwendevaniyê dirêj bû, zimanê tirkî jî ez dorpeç kirim. Îmkana/derfeta axaftina zimanê kurdî di bajaran de roj bi roj ji me hat asteng kirin. Li Stembolê di salên zanîngehê de tirkî êdî zimanê min ê 24 saetan bû. Kurdî bi nav re bi çend hevokan an dihat axaftin an jî nedihat. Di van salana de tenê guhdarîkirina mûzîka kurdî ji bo nefetisandina zimanê zikmakî derfetek girîng bû.
Di navbera zimanê zikmakî û zimanên ku bi dû re hatine hinkirin de cudahiyek mezin heye. Ev cudahiya ji aliyê perwedekar û derûnînasan ve cûrbecûr tê diyarkirin. Min ev gor têgihiştina xwe di nivîsa xwe de wusa berhev kiriye: “ Zimanê zikmakî ne tenê ziman e. Ew çavkanî, an jî em bibêjin bîra ramanên, hesteyên/hîsên, nêrînên, rexneyên, rabûn û runiştinên mirov e. Dema zimanê zikmakî baş nehat hînbûn her dem aliyek mirov vala dimîne. Em hemû kurd vê kêmasiyê dikişînin. Kurdên ku bibêjin: “Na em vê kêmasiyê nakşînin” bi qinaeta min kêmasiyên wan ên din hene ku haya vê kêmasiyê nînin.“
Mirov çiqas zêde zimanan bizanibe weqas baş e. Her ziman pencereyek nû li ber mirov ve dike. Pir kurdên ku xwendin û nivîsandinê nizanin, bi tekiliyên cîranên xwe yên ne kurd re hinî 2-3 zimanan dibûn. Ew ziman ji bo wan derfetek mezin bû. Lê xwendekarên kurd ên di dibistanên Tirkiyê de bi hinbûna zimanên tirkî nebûn xwedî derfet. Ew zêdetir ji wan re bû astengî. Jiber ku ew têkiliya bi tirkî re ne bi şiklekî însani, mixabin bi şiklekî metînkar hat darxistin. Dema em rewş û pirsgirêkên keseyeta kurdan dinêrin, dibînin ku zordestî û qedexekirina li ser wan di laş û giyanên wan de birînên kûr û fereh peyda kirine. Min bondora ev çewtiyên dibistanên Tirkiyê ên li ser zarokên kurdan di nivîsê de wusa bi kurtahî berhev kiriye:
 „Çewtî bi pêvendiyên me yên bi tirkî re derketin ortê/holê. Raste, mielîmên/mamosteyên me kurd bûn, lê mêjoyên wan tirk. Bi rastî mêjoyên wan çiqas tirk bû wî jî nizanim. Mêjoyek bi destê zor û zilmê were kedî kirin çiqas dikare bibe tirk, kurd an jî tiştekî din? Demekî dû re mêjoyê me jî şêlû bû. Em bi navê perwerdeyê dihatin kedî kirin. Heywanekî vehşî çer tê kedî kirin em jî wer dihatin kedî kirin. Çi tiştên me hebûn, hemû xirab bûn, ger me ew terk bikira. Çê tiştên wan jî hebûn ger me bigirta, ew hemû baş bûn. Di navbera herro û merro de em çûb hatin. Hinekên me bûn herro, hinekên me jî bûn merro. Lê hinekên me jî qet nebûn tiştek. Qet tiştek nebûn jî dibû ku bihatana qebûl kirin. Lê em bi wê jî neman. Hinekên me bûn bela. Bûn belayên destên dijmin, bûn belayên malbatên xwe, bûn belayên serên xwe.“
Mirov bixweze jî nexweze jî di bin bandora şert û şûrtên tê de dijîn de dimîne. Tu kes nikare bibêje ku ez kuderê dibim bila bibim ferq nake, nayêm guhertin. Neguhertin jî şaşitiyek û kêmasiyek e. Lê kuderê dibe bila bibe ger guhertin ji aliyê mirov ve û li ser bingehiya wî bê ava kirin ku di kesayeta wî de çewtiyên mezin û kûr dernekevin holê, ji bo wî nebin bargiranî û astengî.
Dem îlona sala 1989an e. Ez êdî li Elmanyê me û dixwezim hinî zimanê elmani bibim. Dema di serê xwe de ji wateya peyvek elmanî dihizirim di pêşt de, dema kurdiya wê bizanim, peyva hembera wê ya kurdî tê bîra min. Va tecrûba min serûbin dike. Ma peyvên ku bi salan e ji aliyê min ve nayên karanîn çitor dikanin bi bez û lez ji min re alikariyê bikin? Dû re xwendina min a di warê pedegojiyê de bersiva vê pirsa min da. Bi demê re pê hesiyam ku zimanê zikmakî aramiyekê dixîne dilê min û dibe merhema kul û keserên min. Min çiqas zêdetir xwe bi zimanê xwe yê zikmakî îfade kir û bi vî zimanî re rabûm û rûniştim weqas xwe nas kir. Lewmaye ku zêdetir raman, nêrîn û hestên xwe bi vî zimanî pêşkeş dikim ku zêdetir ji xwe re bibim heval.
Mirovê xwe nas neke ji xwe re di şer da ye.

Hesen Polat, 19.12.2018, Stuttgart