Rojên Nûjen-IV

Mirov dikare ji alîyê perwerdeya zarokan ve ji li va peyîvana binêre. Gor hinek perwerkaran bi perwerdekirinê di sê salên pêșîyê de, gor hinekan jî di pênc salên pêșîyê de șiklê karektera mirov tê danîn. Di van salan de zarok zêdetir hewcîdarê paraztinê ye û tiștên der û dora xwe zêdetir hildigire. Ger bê zanîn ku di van salana de ji bo zarokan peyîv pir xwedî qîmet nînin. Tiștên ku zarok di vê demê de dibêjin bergirtinek mîna dûbarekirina papaxanan e. Va rastîya zanistî giringîya rola malbatê ya ku li ser zarokan e nîșan dide. Ango di vê demê de ne peyiv bi xwe, manedayîna peyîvê li ba zarok xwedî bandor e. Manedayîn jî gor gotin û kirinên mirov tê fêmkirin. Hal û hereketin kesên li malbatê sinora perwerdayîna zarok belu dikin, berîyê șexsîyeta wî tayîn dikin. Gotin û kirinên mirovên li mal, ferqa navbera gotin û kirinan ji zarokan didin nasandin, wan didin temașe kirin û gora wan zarok ji xwe re pîvanan hildigirin. Pêvendîyên mirovên li malê, șiklên peyîvandina van ên ji hev re, dengdayîna wan, rabûn û rûniștina wan, ken û mirûzên wan û hwd, ango hemû tiștên li malbatê ji zarok re dibe mînak û pîvan. Gor wan mînak û pivanan zarok di dinya xwe ya derûnî de șexsîyeta xwe hildide, mîzaca xwe belû dike. Gotin û kirinên rêberên zarok, ferqa di navbera wan de ji alîyê zarok ve tê hilgirtin û rengê xwe dide șexsîyeta wî.

Dema mirov bawerîya xwe bi tiștekî hanî û îkna bû îstiqameta xwe dizane. Ewê berê xwe bide xwe, ji re karbikeve , ji meseleyên xwe re mijûl bibe. Êdî çavên wî ne li tiștên dûr, tiștên ba wî ne, bi dû xeyalên mezin ketinê cîh dihêlîne û pirsgirekên xwe yên rojane re kardikeve. Dizane ku bi cîhanîna karên piçûk rêya tiștên mezin ve dibe. Ango mesafeyên mezin bi gavên piçûk tên hilgirtin. Wext û hêza xwe tehîr nake di cîh û wextê de kartîne. Bi vê șiklê jîyan domandin firsenda ji mîna xwe bûnê dide mirov.

Dema mirov xwest ku perwerdeya zarokên xwe bigre bin destên xwe, ger ew di serî de miqetî hal û hereketên xwe bibe. Mirov xwe ji șîretin xwe dûr bigre û ji zarokên xwe re șîretan bike ewê di alîyê zarokên wî ve jî neyên girtin, gotin û kirinên zarokan jî mîna yên wî hevûdin negirin, ew gotin mîna șîrpax bizivirin rûyê wî û bê tesîr bimînin. Dema mirov duristîya zarokên xwe xwest ger ew bi xwe jî durist be. Pîvana evila durustîyê yekbûna gotin û kirinan e. Dema mirov berpirsarîyên xwe bîne cîh, ewê zorokên wî jî wusa bin. Zarok mezinên xwe ji xwe re dikin mînak û gor wan ji xwe re heval û dostan peyda dikin. Mirov di malê de bi xwe çer tevbigere zarok jî wusa tevbigerin, ew wexta xwe bi çi qeydeyî derbaz bike, ew jî wusa derbaz bikin. Mirov bi xwe bi saetan li ber televîzyon û înternetê rûne û zarokên xwe re wusa mekin bibêje, durûtiyê dike. Zarok jî li hember wî bibin durû.

Wexta gotin û kirinên mezinan yek bin, gotin û kirinên zarokan jî dibin yek. Heyan mirov li gor îknabûna xwe hevldana domandina jîyanê da, tu sedem ji bona qisewetkirina wî namîne. Çewtîya rojaneya herî mezin çewtîya di navbera gotin û kirinên mirov de ye. Roja îroj mirov zêdetir li ser çevtîyên hevûdin dipîvên û dilê xwe rehet digrin.

Bi pîvanek nedurist duristî dernakeve holê. Kengê mirov bi gotin û kirinên xwe jîyanek bi durust bije, çewtîyên mirovên nedurustên der û dora wî bi xwe derbikevin holê. Hewcî namîne ku neduristîya wan bên bilêvkirin. Her kes jî gora wî/wê cîhê xwe belû dike û gora wî/wê ji xwe re mînakan hildigire.

Kesên ku guhertinên dixweze, di nefsa xwe de pêk neyîne, ewê heyan xweș e wan guhertinan nebîne.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

Rojên Nûjen-III

Tespîtkirinek di cîh de tiștekî girîng e, lê bi serê xwe pirsgirêk û nakokîyan çareser nake. Dûv tespîtkirinê ger hewldan jî hebe. Hewldan jî ger bi cîh da be. Bi piștdayîna di navbera tespîtkirek û hewldanek bi cîh de gava herî balkêș tê havitin. Di vê çarçoveyê de naxwezim bala we bikșînim ser tiștekî nû. Bilakîs tiștê ku dixwezim bala we bikșînim li ser ji berê vir de tê zanîn û her dem bûye rêya serkeftinê. Jê re isûla îknabûnê tê gotin. Lê ber çi sedeme ye nizanim, demek dirêj e ku va isûla hatîye terkkirin. Haydarim ku di va rojên me yên nûjen de peyîva îknayê zêdetir tê gotin. Carek din bala xwe bidin peyîvên “îknabûn” û “îkna kirin”ê. Hûnê pê bihesin ku ferqek girîng di navbera wan de heye.

Dixwezim li vir di derheqê hinek ferqên di navbera va herdu peyîvan de bînim ziman. Dema mirov bixweze îkna bike; berê xwe li der e, dixweze kesên derî xwe îkna bike û di jîyana wan de gor xwestina xwe guhertinan peyda bike. Bi xwe naxweze biguhere, ji bo xwe guhertinên mirovên din dixweze. Lê di îknabûnê de berê mirov bi xwe ye, bi xwe re meșkûl e û guhertina xwe ji bona xwe dixweze. Dema mirov bi vanê bihese û gor wê îstiqameta xwe tayîn bike; wî gava xwe a mezin a yekemîn a ji bona parastina xwe ya li hember dezgehê zordaran havitî ye. Gavên din li ser vê rêçê berdewamkirina jîyanê ye. Û qest jî ji mucadeleyê va ye.

Sîstem û dezgeha dinyaya dagirgeh li ser îkna kirinê hatîye avakirin. Bala xwe bidinê; sîstema perwerdeyê, medya, çalakî, berhevdan, mode, reklam hwd. Herçiqas roja îroj bi dek û dafan qebûlkirin re îkna bê gotin jî, ew îknabûn nîne. Îknabûn bi dil û can qebûlkirin, ji bona pêkhatina wê hereket kirin û xwe berpirsîyar dîtin e. Bi rastî perwerdeya rast û dirust li ser îknabûnê hatîye damezrandin. Mirov bi tiștekî îkna bû, wî qebûl dike, hildigire û gor wî hereket dike. Dema nekarî wusa hereket bike jî dilê wî dișewite, ji bo carek din dest bi amedekirinê dike. Îknabûn û hereketên mirov çiqas ji hev nêzik bin dilê mirov jî weqas rehet, weqas xwe bi bawer, peydabûna xwestinên wî jî weqas mumkîn in. Wê demê hemû tehdît û tehlûkeyê li ser rêya mirov li ber çavên wî bê tesîr dibin. Loma mirov dikare bi îknabûnê astengîyan bide alî, bêçaretîya xwe bifitile û pêșîya xwe bibîne. Wa îmkanek bin destên mirov de ye û tu kes nikare wê li dest wî bigire. Pir caran em îmkanên li bin destên xwe de piçûk dibînin û bi dû îmkanên li dûr dikevin. Va jî șașîtîyek me ya vê dema nûjen e. Bi vê șașitîya xwe em hêza xwe badîhewa dikin û xwestinên zordaran re îmkanan dar dixin.

Dema berê mirov dikarîya zav û zêçên xwe hember tiștên li gor wî bi tehlûkeh bûn biparêza. Roja îroj êdî va ne mumkîn e. Ên ku sîstema xwe li ser îkna kirinê ava kirine dikarin heyan nava mala me werin. Bi televîzyon û internetên xwe heyan nivînên me dest dirêj in. Dema em gor îknabûnê hevl bidin xwe û jîyana xwe bidomînin xwe ji wan dikarin biparêzin. Bi gotinan em nikarin hember gotinên zordarên hêzdar derbikevin. Gotinên wan xweșik, kirinên wan bi dek û daf in. Em tenê bi kirinên xwe dikarin  zav û zêç, nas û dost, der û dora xwe re bibin mînak. Dema ew bi kirinên me îknabibin û ji me pișt derkevin emê bigihên armanca xwe. Em bi hev re di bin bandora îkna kirina zordaran bifilitin. Îknabûna me li hember îkna kirina zordaran ji me re bibe parêzgeh. Wê çaxê kesên ku ji me re di tekilîyê de ne dikarin bi çavên xwe ferqa di navbera îknabûn û ikna kirinê bibînin, jê bihesin û gor wî qerera xwe bidin.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

Rojên Nûjen-II

Neçarbûn tiştekî nebaş bê dîtin jî nişitekî mirov û jîyanê ye. Tu kes nikare hemu pirsgirekên xwe çareser bike, hewcîdarê kesên din e. Loma mirov hewcîdarê mirov e. Ciwakbûna însan jî ji vê hewcîdarbûnê derdikeve holê. Tu kes nikare bi serê xwe bije. Bi hev re jîyan ji mirovan re hêsanîyê ji xwe re tîne. Lê tu tişt tenê xwedî nîmet nîne, xwedî kulfet e jî. Bi civakê re jîyan jî wusa ye. Mirov jîyana bi civak re zêdetir dikare îstifade bike, lê alîyê din de jî zêdetir dibe xwedî berpirsyar.

Hêz bi xwe tiştekî dînamîk e, xwedî bandor e. Dema mirov hêz di cîh de karanî, ji mirov re dibe çêyî. Lê dema hêz ne di cîh de hat karanîn zerarê derdixe holê. Di van rojên nûjen de hêz zêdetir ji bona menfaetên şexsî tên karanîn. Ne şiklê karanîna hêzê, hêz bi xwe bûye mînak. Ango zordestî û kedxarî mîna hêzê tê dîtin. Wê çaxê jî pirahîya hêzdaran hêza xwe mîna çoyê zordarîyê di destê xwe de li ba dixin. Dema hêz bi mînakan nehat dorpeçkirin û bi xwe bû mînak edî dibe bela serê mirovatîyê ye.

Hêz mîna alkolê ye. Heyan alkol di şîşê da ye di bin kontrola mirov da ye. Kengê zêde hat vexwarin mirov dikeve bin kontrola wê. Hêz bi xwe bû pîvan, mantiqa wê jî dibe rêber. Êdî hêz mirovan digre bin mayeta xwe û îdare dike. Êdî hêz vediguhere zordarî ye. Wê demê kesên bi xwedî hêz êdî gor mantiqa zordarîyê hesabên xwe dikin.

Di navbera însanan de her dem tekoşîna baş û nebaşî yê berdewam e. Dema hêzdarî veguherî zordarî mirovên li hember derbikevin jî bibin. Kesên hember zordarîyê derdikevin ger ne gor mantiqa wan dest pê bikin, bilakîs mentiqek din bihewînin. Dema ew gor mantiqa hêzê rê bikevin ewê bi șiklekî alîyên zordaran ve werin qelskirin. Ewê her demê hemû hewldanên hember xwe ji gor menfaetên xwe manupûle bikin, xwe serkeftin derbixin. Șaîrê navdar dibêje ku hêza wan “guherandin e.”[i] Em dikarin ji vanî re daf û dek jî bibêjin. Qêrîna li hember daf û dekan çare nîne. Zordaran hesabên qêrîn û gazîyên neçaran kirine û gor wan tedbîrên xwe girtine. Yên hember wan derdikevin ger ne mîna wan bikin. Kesên ku bi mantiqa wan li hember kirinên wan derbikevin dişipin wan û dibin mîna wan. Kesên ku mîna zordaran hereket bikin, êdî ji wan in.

Her kes di serî de bi xwe re pirsyar e. Dikare qerera xwe an li alîyê zordaran an jî li hember wan bide. Dû qerardayînê cîhê xwe belû dike. Dema gor qerera xwe hereket bike di cîhê xwe yê dîyarkirî de ye. Lê dema gor qerera xwe hereket neke wê çaxê li hember cîhê xwe yê dîyarkirî ye. Mirov bi kirinên xwe nîșan dide ku an li dû gotinên xwe ye an jî hember wan e. Wexta cîh girtin zelal nebe xapandin asantir e.

Mirov xwe hember sîstema zordar bibîne jî dibe ku bi kirinên xwe li jê re alîkar be. Zordaran dezgeha xwe ava kirine û jê îstîfade dikin. Dibe ku mirov bibêje ku, ma bi tenê bi min sîstem bê guhertin? Lê mijar guhertin û neguhertina sîstemê nîne, mijar bi hajîbûn an jî nehajîbûna kirin û gotinên xwe ne. Ango li ser soza xwe mayîn û nemayîn e.

Dema îstîqamet hat dayîn û hat mucadele kirin destpêk hatîye dayîn. Bi peyîva mucadele dayînê tu car nîyet li vir pevçûn û șer nîne. Bilakîs bi pevçûn û bi șer tu kes nikare hember hêzdarên kedxar derbikeve. Bi xwe șer firsenda herî yekemîna di bin destên hêzdarên kedxar e. Ew tu carê șer natirsin û dixwezin neçar șer darbixin ku ew zêdetir serbikevin.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

[i] Sezai Karakoç helbesta xwe ya bi navê Masal (çîrok) de dibêje: „Hûn xwedî hêzekê ne, lê mezin e: Guherandina kesên hember xwe”.

Rojên Nûjen-I

Em demek dirêj e ku di warê civakî de tiștên ecêb dibînin. Di alîyekî de warên bav û kalên xwe terk dikin, dibin koçber; di alîyên din de êdî nikarin zav û zêçên xwe jî xwedî derbikevin. Ên ku di cîhên xwe de diminîn jî nikarin xwe biparêzin. Di demên berê de mirov di nava malê de xwedî gotin bû. Niha îmkanek wusa jî nema ye. Di her warî de guhertinên mezin peyda dibin. Hemû guhertin ên mezin di civakê de dibin sedemên pir tiștên nû û ba mirovan xof û tirsan peyda dikin. Pir kes xwe li hember va guhertinan zêdetir dest û ling lê girêdayî dihesibînin. Her roj zêdetir îmkanên madî bikevin dest mirov jî di alîyê derûnî de xof û tirs perîșantîyê ji xwe re tînin. Kesên xwedî xof û tirs nikarin pêșîya xwe bibînin û bi xwe bawer nînin. Mirovên xwe ne bawer zêdetir guhertinan ditirsin.

Dema guhertin ji alîyê mirov ve bên xwestin gor wê tedbir tên girtin, tedarîk tên kirin. Di va rojên nûjen de guhertin zêdetir derî hemla mirovan, ji alîyên hêzdaran ve tên amadekirin û pêșkeșkirin. Hêzdar bi karanîna teknîkî zêdetir li serê erdê xwe hêzdar dibînin û gor wî hereket dikin. Li ber têkilîyên gilobal tesîra guhertinan carna bê serî û bê binî ne. Loma bandora wan zêdetir li ser mirovan dibe. Carna kesên ku bûne sedema guhertinan ji kirinên xwe hajîdar nînin. Kesên ku ew guhertin hatine serên wan jî nizanin ku bi rastî sedemên wan kîne û çine? Mirovên ku ji hinek guhertin û bûyeran berpirsîyar tên dîtin jî dibe ku ne ew bi xwe ne. Loma li her alî mîna ku di nav mij û duxanê de ye tê dîtin. Tekilîyên di navbera mirovan de jî ji guhertinan para xwe digirin. Mirov ji hev dûr dikevin. Piștdayîna nas û dostan, heval û ogiran namîne. Her kes dimêze kara xwe û firsendan dipê. Ên ku dewlemend zêdetir dibin çavbirçî, têrbûnê bîra xwe dikin. Ên neçar jî êdî nikarin belangazîya xwe bînin ziman. Mesefa û dîwarên mezin û nedîtî di navbera kesên bi hêz û neçar de peyda dibin.

Neslên ciwan çavên xwe li derin û naxwezin șîretên mezinên xwe bibihîsin. Mezinên malbatan di bêçaretî û bêbawertîyê de difetisin. Ên ku firsend di dest xwe xistine bêçaretîya mirovan ji bo menfaeta xwe firsend dibînin û her carê di dayîna lêdanek din de șuve namînin. Ji wan re edî mirina însanan jî xem nine. Bi îmkanên teknîkî gemarîyên xwe por dikin û însanan dixapînin. Hinek kesên bêçare êdî nizanin ku çi bikin, bi qahr û hêrsan dikin ku bi tehrîbkirina der û dora xwe dengê xwe bidin bihîstin. Hemû va tiștên nebaș zêdetir xof û tirsê dike dilê bav û dayîkan. Ew ji bona perwerdebûn û pêșeroja zarokên xwe zêdetir tedirgîn in. Dema mirov bixweze dikare roja îroj hîn pir tiștên nebaș rêz bike. Ji xwe hinek kesan va ji xwe re kirîne meșkûlîyet. Tenê li ser nebașîyan axaftin bi xwe çare nîne. Ger mirov gor îmkanên xwe berpirsarîyên xwe xwedî derbikeve û çareserîyan binêre.

Çileyê Pêşin / Berfenbar / Kanûn 2015

Guhertinên Piçûk

Dema mirov di derheqê tiștekî de xwest ku bibe xwedî nêrîn lazime ku di derheqê wî de xwedî malûmat be. Wexta mirov xwedî malûmat nebû nikare bibe xwedî nêrîn jî. Ew malûmat dibe ku bi tenê di warê teorîk de be, dibe ku di warê tecrûbî de be, an jî di herdu waran de.

Tê zanîn ku her dem ferqek di navbera malûmata teorîk û tecrûbî de heye. Tu malûmatên teorîk di sedî de sed nikarin werin cîhanîn. Sedem dibe ku di kêmasîya malûmata teorîk de be, dibe ku di șert û șûrtên cîhanîn ê de be jî.

Malûbat bi xwe tiștek e, fêmkirina wî tiștek e. Malûmatek dibe ku di alîyên du kesan de curecur bê fêmkirin. Ji ber ku her mirov ne bi tenê bi xwe curecur e, șert û șurtên ku ew di tê de ye jî curecur e. Dema dinyaya mirov a derûnî jî bê hesab kirin êdî mirov nikare serî û biniyê ferqa di navbera nêrîn û dîtinên mirovan ji ber xwe re bîne.

Mirovek di dema feretî yê de dibe ku tiștekî bi șiklekî, di dema tengasî yê de bi șiklekî din bibîne û bihesibî ne. Di vî warî de pir ferq di navbera mirovan de hene. Di alîyê din de jî her mirov însan e û mîna hemû însanan dișipînin hev. Loma pir alîyên wan ên mîna hev û din hene. Her mirov xwedî dê û bavekî ye, dixwe, vedixwe, radize û hwd. Rabûn û rûniștina, dîtin û qebûl kirin, bawer kirin û bawer jê hanîn, rast û çewtî, heq û neheqî û hwd tișt gor bawerî, çand, terbîye, orf û adetên mirovan curecur in.

Dema mirov bi mirovekî re dikeve tekilîyê bixweze jî, nexweze jî gor hinek filtreyên xwe yên derî hiș wî mirovê datîne li ser cîhekî. Loma ye ku li nasdayînê de welat û dewera ku mirov jê hatîye jê tê pirsîn. Di demên berê de mirov gor eșîr û dewera di tê de mezin dibû șiklê xwe digirt. Bi pêvajoya nûdem re șert û șûrtên ku li ser perwerde û kesayeta mirov tesîr dikin hatin guhertin. Hêdî hêdî gor guhertinan pirsên hevûdin nasdayînê jî hatin guhertin. Êdî kes eșîra mirov pirs nake, bav û kal jî êdî pir manîdar nayên dîtin. Zêdetir pirsa xwendina dibistan û zanîngehan tê kirin, mirov çi karî dike û li ku rûdine, ji kîjan tevgerî re ye, di derheqê filan tiștî de çi dinêre û hwd.

Gor rewșa dem û dewrê hinek tișt derdikevin pêș û hinek tișt jî șuve dikevin. Her kes gora dem û rewșa xwe dixweze nêrîn û nișitên xwe baștir bide pêșkeșkirin. Heyan ku va guhertinana ji alîyên mirov ve verin hilgirtin tu mușkîlat tune ye. Lê kengê mesele li alîyên hêz û tevgerên der û dora mirov bi destên emirdayîn û qedexekirinê li ber mirov hatin danîn, ango êdî pêvajoya zordarî ê dest pê kirîye. Zordarî di serî de ji bona zordaran mîna menfeet bê dîtin jî demek dirêj de dibe bela serê zordaran jî. Bi xwe zordarî di despêkê de tehrîbkirina mirovatîyê ye. Zordarî mîna ku av hemberî agir e hemberî mirovatî yê ye. Tiștên ku bi zordarîyê hatine destxistin tu carî mala mirov nake, zû û dereng dibe bela li serê mirovatîyê.

Em di demekî dijwar de derbaz dibin. Pir tiștên kewnedar maneya xwe wenda dikin û pir tiștên nû ji ba mirovan dibin xwedî rûmet. Mirov di navbera va guhertinan de carna bê hiș û bê çare dimîne. Lê mixabin roja îroj reklaman bigire heyan bernameyan, sporê heyan șixulê di her alî de mirov ji alîyê hêzdaran ve hatîye dorpeçkirin. Mirov di serî de bi isûlek rindik û xweșîk; nebû bi def û dekan; ew jî nebû bi tehdît û zorê tên guhertin.

Mirov demekî pê nehese, an jî nerazî qebûl bike jî di demek dirêj de li ber vê nakokîyê nerehêtîyek dijwar di hinavên xwe de, ango di derûnîya xwe de dibîne. Ew nakokî mîna ku jeng hesin dipișirîne mirov bê hiș û bê teqet dixe. Mirovên ku ji xwe re di pewçûnê de bin ji der û dora xwe re jî bela ne.

Bi îmkanên teknîkî em hemû kes weqas hatine dorpeçkirin ku êdî hajîya me ji me nemaye, selhildan û razîbûna me jî gor xwestinên hêzdaran tên plan kirin. Loma pir tengasî û nexweșîyan em girtine bin lepên xwe. Carna em bê sedem bibînin jî nefes ji me çik bûye.

Bi dûketina îmkanên mezin me îmkanên xwe yên piçûk jî wenda kirin. Dema em nexwezin di nav diranên vê rêveçûyêna dijwar de werin hêrandin mecbûrin ku em bi xwedî derketina îmkanên xwe yên piçûk ve dest pê bikin, berên xwe bidin xwe û dengê dilê xwe guhdar bikin. Jîyana me ji bo çîye û em ji çira dijin? Parastina tiștên mezin bi parastina tiștên piçûk dibe, guhertinên mezin bi guhertinên piçûk dibe, sikûneta li serê erdê jî bi sikûneta ji xwe re dibe.

 

Stuttgart, 18.01.2016, dușem

Çend Tesbîtên Rojane

Di her civakê de hinek rojên pîrozbahî hene. Ew rojên pîrozbahî gor bawerî û nêrînên civakê curecur in. Hinekên wan dînî ne, hinekên wan jî netewî ne. Civak çiqas ji wan xwedî derket û ji pîrozbahîya wan di nav xwe de bi şahî derbaz kir, ew weqas ji bona hevrebûna civakê dibe tiştek girîng. Lomaye ku civak ji bona pêtbûna tekilîyên civakî carna hinek sedeman ji bo şahîyan firsend dibînin. Wan ji xwe re dikin edet, dixwezin ji wan îmkanan îstîfade bikin, sersala wan pîroz bikin.

Di salên dawî de gelê kurd ji ber pir sedemên curecur zêdetir tekilîyên xwe ji hev re darxistin. Êdî cejna newrozê mîna cejnek netewî di çar alîyên Kurdistanê de bi hev re tê pîrozkirin. Di vî qadî de gelek pêşveçûyîn derketin holê. Lê mixabin di alîyên dînî de gor dîtina min paşveçûyînek heye. Dema behsa dînê îslamê bû ew zêdetir aşîkar e.

Waye meha remezanê bervî dawîyê diçe. Pirayîya gelê kurd misilmane û gor îmkanên xwe îbadet û teatên xwe tînin cîh. Bala min dikşîne ku pir kesayetên kurdên sîyasî mîna ku roci girtin tunebe hereket dikin. Mirov bi xwe rocîyê negire jî di malbat û gelê wî de pir mirovên ku rocîyê digirin hene. Ji bo xatirên wan mirov ger qedr û qîmetê bide bawerî û îbadetên wan. Însan bi însanan re dikare însanîyeta xwe bihese û bije. Dema mirov ji ciwakê dûr ket, mecbûre ji xwe re ciwakek din bibîne ku ji xwe re nekeve bezê. Sedema pir nexweşîyên derûnî tenêmayîna mirov e. Mirov ji mirov re dikare bibe neynik ku çêyê û neçêyêyên  xwe bihese, ji hev re alîkarîyê bike, jîyana xwe ya cîvakî bidomîne.

Dapîra min a rehmetî her dem dubare dikir ku: “Tenêtî layîqî Xwedê ye.” Bi rastî jî tu kes nikare di demek dirêj de bi tenê bije. Zahmetîya jîyanek wusa aşîkar e. Di demên berê de tekilîyên mirovan bi deweran girêdayî bû. Îmkan tune bu ku mirov herin cîhên dûr û ji mirovên li wir re bikevin tekilîyê. Roja îroj êdi mirov dikare bi înternetê li mala xwe de jî ji mirovên derên dûr re tekilîyan darbixin. Bi her têkilî re mirov tiştekî hildigire. Ji gor têkilîyan jî guhertin peyda dibin. Jîyanek bê guhertî nemumkîn e. Lê çi guhertin dibe bila bibe, ger li ser koka xwe be. Lomaye ku mezinên me gotine: “Her dar li ser koka xwe aj dide.” Dema mirov li ser koka xwe aj neda xêr jî jê nayê girtin.

Rêveberên rêxistinên kurdan zêdetir bin bondora jîyana nûjen de ne, nêrîn û bawerîyên nûjen ji xwe re kirine armanc. Wek tê zanîn ku di jîyana nûjen de dîn pir girîng nayê dîtin. Zedetir jiyanek materyalist tê pêşkeşkirin. Ji bona pêştxistina bawerîyên nûjen ji her îmkanan tên îstîfade kirin. Bawerîyên dînî şexsî tên dîtin û nayê xwestin ku bi civakî zêdetir bên pêşkeşkirin. Van dîtênên min dibe ku ji bo welat xelet bin. Lê di welatên Ewrûpê de va wusa ye. Di alîyekî de ji bona mekanên dînî û rewşên dînî tu tişt nayê kirin. Di alîyên din de jî mirovên terin mizgeftên tirkan û ereban jî pir baş nayên dîtin. Bi rastî va nokokîyek mezin e û ji bona pir malbatên kurdan tengasîyek e. Ên naçin mizgeftê kurdetîyê tiştekî dûrî dînê îslamê dihesibînin, ên terin mizgeftê jî bi şiklekî kurdetîyê mîna barek giran dibînin. Di vî warî de ne tenê tesîra propoxandaya gelên ku kurd girtine bin destên xwe, zêdetir çewtîyên kurdên nûjen ên xwe dûrî dîn dibînin rolên mezin dilihîzin.

Bi hevrebûna civakî re bîr û bawerî xwedî rolek girîng in. Bîr û bawerî jî tiştên ku bi deh salan re derbikevin holê nînin. Bi sed û hezar salan re xwe di nav gel de hêdî hêdî cîh dikin, rîçikên xwe ber didin. Bîr û bawerîyên gel bi şiklekî derîhiş di nav ruh û canên kesên ku di nav wê gelî de perwerde bûne de cîh digirin, dibin nişitên keseyata wan. Dema va rastîya nehat dîtin him di derûnîya mirov de, him jî di tekilîyên civakî de muşkîlatên girîng derdikevin holê. Wer tê dîtin ku bi salan e şaşitîyên alîyên dewletên dagirger ku li ser gelên di bin mayeta wan de dijîyan dihatin pejirandin, nûha ji alîyên rêxistinên gelên kurd ve jî carek din tên dubarekirin. Va jî dibe sedema pir muşkîlatên nû yên civakî.

Dema va bi vî şiklî were berdewamkirin posttravmaya kurdên ku heyan niha li ber zordarîya alîyên dewletên dagirger derketîbû holê, ewê îroj şuve li ber lêpêvîstkirina rêxistinên kurdan berdewam bike.

Stuttgart, 08.07.2015

Çîrok / Kurteçîrok / Hîkayat

Vegotina bûyerek bi devkî an jî bi niviskî re çîrok/kurteçîrok an jî hîkayat tê gotin. Berhem bûyeren bi rastîn, nêzikî rastîyê, an jî mîtolojî bi kurtayî û  bi islûbek xweş pêşkeşî xwendewanan an jî guhdaran dike.

Çîrok bûyeran bi kurtayî, bi hunandinek hêsan, bi zimanek xweş tîne ziman. Di çîrokê de bal li ser bûyerekê an jî rewşekê ye. Bûyer an jî rewş li mirovekî re tê girêdan; an jî cîh û dema bûyer û rewşê bi şiklek heyecanî û mereqvanî tê vegotin.

Cîh û dema bûyer lê diqewime belû ye, di bûyerê de kêm kes hene û vegotin kin e. Di çîrokê de xisletên mirov, cîh û demê dirêj nayên teswîr kirin. Xwendevan bi hinek îşaretan bi xeyalên/nîgaşên xwe pêşî û dawîya çîrokê temam dike.

Çîrok di dîrokê de ba yewnanan mîna çîrokên li ser heywanan (fabl), li rojhilat mîna çîrokên hezar û yek şevî hatine gotin û nivisandin. Di şiklê nûjen de çîrok di sedsala 19. de li Ewrûpê dema romantîzmê dest pê kiriye. Çîrokvanên Ûrisî Gogel, Dostoyevski, Turgenyev û Çehov ji bona pêşketina çîrokê  û cîhgirtina wî ya di edebîyatê de rolek girîng girtine.

Çîrok gor mijarên xwe tên tesnîf kirin

Çîroka bûyerî: Mijara çîrokê li ser bûyerekê tê vegotin. Çîrok gor bûyerê di dewerekî de û di demekê de derbaz dibe, tê hûnandin, şiklekî bi mantiqî diqede.

Çîroka rewşî:  Çîrok li ser rewşekê tê vegotin. Çîrok li ser rewşekê disekine û çîroka xwe dihûnîne. Di vê çîrokê de ramanên mirov û yên ciwakê, heste û nîgaşên wan zêdetir derdikevin pêş.

Çîroka derûnî: Hinek çîrokên nûjen hene ku mijara wan dinyaya derûnîya qehremanê çîrokê ye. Ji wan re çîrokên psikolojîk jî tên gotin. Qehreman çîrokê li ser nêrîn, heste û nîgaşên xwe bîna dike, bi wan çîroka xwe dihûnîne.

Çîrok bi alîyê vegotinê ve dişopîne romanê. Lê navbera wan de hinek cudahîyên girîng hene:

• Çîrok gor romanê kin e.
• Di çîrokê de ya bingehî bûyer e, di romanê bingehî de xisletên qehremanên romanê ne.
• Di çîrokê de pir kes tunin, carna dibe ku tenê mirovek jî hebe. Di romanê de zêdetir mirov û bûyerên wan derbaz dibin.
• Di çîrokê de bûyerek diqewime, di romanê de bûyer mîna xelqeyên zincîrê girêdayîyên hev in.
• Qehremanê çîrokê gor berjiwendîya xwe ya bi bûyerê re bi kurtayî tê teswîr kirin.
• Di çîrokê de cîhê ku bûyer di tê de diqewime bi sinor e, nişêtin cîh pir nayên teswîr kirin. Dema ku mijara çîrokê di tê de derbaz dibe jî belû ye.
• Ji ber ku çîrok kin e vegotin kûr û fireh nîne, bi hinek îşaretan xwendevan bi xwe pêşî û paşîya çîrokê nîgaş dike.
• Çîrok xwe ne ji bona ponijîna/ramandina xwendewanan, zêdetir ji bona hîs û heyecana xwendevanan tê nivisandin.

Çavkanî:

http://de.wikipedia.org/wiki/Kurzgeschichte

http://wortwuchs.net/kurzgeschichte-merkmale

http://tr.wikipedia.org/wiki/Hik%C3%A2ye

http://hikaye.nedir.com

Stuttgart, 23.03.2015, duşem