Mijarên Gir û Kûr

Kî dibe bila bibe carna halê xwe li ber xwe re tîne û dikeve xeyalan. Ew xeyal carna li ser pêşerojê, carna jî li ser paşerojê tên kirin. Carna mirov rojên xwe yên buhirtî tîne bîra xwe; başbûn û nebaşbûna wan ji ber xwe re tîne. Ji bîrhanîna tiştên baş re kêfxweş dibe, dixweze ku ew rojana dubare bibin. Ji rojên nebaş re jî dilteng dibe, di pêdabûna wan de kirin û nekirinên xwe ji ber xwe re tîne, ji bona derbazbûna wan xwe teselî dike.

Her çiqas rojên derbaz bi başbûn û nebaşbûnên xwe re derbaz bibin jî mirov zêdetir alîyên wan ên  baş tînin bîra xwe û alîyên nebaş bîr dikin. Va halekî însanî yê pisîkolojîk/derûnî ye. Bi vî şiklî mirov xwe hember nebaşî û tehlûkeyan diparêze. Ji xwe dema mirov xwe neparêze nikare bijî.

Em di demek modern û pozitîvîst de dijin. Moderntî û pozitîvîstî jî gêrêdayî materîalîzmê ye. Materîalîzm jîyanê di alîyê maddî de digire merkeza xwe. Her hesab û kitaba xwe ji bona dinyayê dike. Li serê erdê bihuştê/cennetê vad dike. Di bawerîyên dînî de Xwedê di merkezê de ye. Xwedê însan afirandîye û cîhek girîng daye wî. Ew gora wî cîhê xwe girîng e. Va mijara mijarek girîng û komplex/murekep e. Mirov wer bi çend hevokan nikare îzah bike. Ji bona pir kesan îzah kirina wê mijarê weqas mumkîn jî nine. Wê çaxê çima ez li vir ketim nav vê mijarê. Bi rastî ji bona min îzah kirina vê mijarê weqas asan/rihet jî nine. Hevoka dawîya paragrafa/serbenda jor bû sedema vê behsê. Em mirovên zêdetir di bin bandora nêrînên modern pir rihet dikarin bibêjin ku: „Mirov xwe diparêze.“ Li mirovên zêdetir di bin bandora nêrînên dînî de ne dibêjin: „Xwedê mirovan diparêze.“ Va herdu nêrîn ji bona halekî însanî bên gotin jî, du nêrînên cuda yên mîna şev û roj in.

Dema mirov di derheqa însan de tiştekî bîne ziman dibîne ku mesele weqas asan nîne. Ku ew bi xwe jî însan e. Çer dibe ku mirov bi xwe însan, di derheqê însan de dixweze îzahatekî bike, lê nikare bi xwe wer rihet meselê safî bike. Di destpêka însan de heyan niha di warê însan de îzahat hatine kirin, hîn jî tê kirin, lê dîsa jî nekarîne û nikarin ji bona hemû însanan îzahatekî derxinin ortê. Mirovên bawermend bêçaretîya xwe bi xwestin û nexwestina Xwedê, yanê bi îman hanîna qederê, yanê bi teqdîr kirin û neteqdîrkirina Xwedê îzah kirine û dikin.

Bawermendîya modern, yanê pozitivîst Xwedê daye alîyekî û xwestîye her tiştî gor sedeman îzah bike. Di vî warî de çiqas pêşve dikeve, weqas jî kêmasîyên wê derdikevin holê. Gotinek li ser navê Arîsto ji bona vê halî mînakek baş e. Arîsto dibêje ku: „Ez hinî weqas pir tiştan bûm ku di dawîyê de pê hesîyam ku min hîn pir kêm tişt hinkirî ye.“ Pozitivizm jî her çiqas tiştên nû kişf dike weqas jî hajî kêmasîyên xwe dibe. An jî em bibêjên weqas jî kêmasîyên wan derdikevin ortê.

Di destpêkê de min dixwest ku li ser pisîkolojîya însan binivisînim, ew mijarên din hatin nivisandin. Dema mirov di derheqa însan de dinivisîne nizane ku ji ku heyan ku binivisîne. Mirov çiqas dixweze hinek tiştan bikitekit îzah bike, weqas hajîya kêmasîyên xwe dibe. Di pisîkolojîyê de dema behs li ser derûntîya mirov tê kirin mînaka aysbergê (girêya cemedê ya di nav avê de) tê dayîn. Ew aysberg ji pirayî di nav avê da ye, tenê nîkilek wê li ser avê ye.  Însan jî bi hal û hereketên xwe di sedî de 90 (% 90) di bin bandora sedemên xwe yên binehişî/bineşiûr de ye. Dîn dibêje çi? Dibêje ku qedera mirov ji alîyê Xwedê de hatîye nivisandin. Mirov gor qedera xwe jîyana xwe didomîne. Ew tiştên ku nikare îzah bike bi bawermendîya xwe ya bi qederê tîne ziman. Pisîkolojî jî ti pir tiştan nikare îzah bike, jê wê re dibêje „binehişî/bineşiûr.“ Gor fikrê min herdu îzahat jî bêçaretîya îzah kirina pir tiştên ku di jîyana mirov de diqewimîn tînin ziman. Kesên bawermend bêçaretîya xwe di serî de qebûl dikin û xwe teslîmî Xwedê dikin. Kesên modern bidû sedeman bikevin jî demekî şuve biçaretîya xwe bi kelîma binehişî tînin ziman.

Hûn jî pê dihesin ku her hevoka di vî warî de tê rêzkirin hewcîya hevokek din derdixe holê. Lomaye ku ez êdî dixwezim li vir dawîya nivisê bînim. Îzaheta mijarê derî hedê min e. Di pêş destpêka nivisê de min dixwest bala xwendewanan bikişînim li ser nostaljîya/raboriya mirov û çend gotinên pêşîyan pêşkeşî we bikim. Lê niha dibînim ku nivis ne gor xwestina min hat rêsandin.

Dema mirov rojên xwe yên bihurî ber xwe re tîne zêdetir baştîyên wan tîne bîra xwe. Tiştên nebaş bi şiklekî hatine bîrkirin. Bîrkirina tiştên nebaş pir caran bê hemla mirov, bi şiklekî binehiş dibe. Bîrkirin xwe parastin e. Dema mirov tiştên ku hatine serê wî bîr neke, nikare jîyana xwe bi sihhet bidomîne. Bîrkirin mirovan diparêze. Lê hinek tişt û bûyerên bingehî hene ku bîrkirina wan ji mirovan re dibe ku bibe sedema astengên mezin. Ew jî ger neyê bîrkirin.

Ûris dibêjin ku: „Cîhê ku tu ne li wirî xweşik e.“ Gotinek me jî dibêje ku: „Heyan masi di nav avê da ye haya wî ji avê tune.“

6.6.2012, Stuttgart, çarşem. 

Tu Xebat Badîhewa Nîne

Ji bona pêydabûna tiştan hinek sedemên aşîkar hebin jî her bûyer tenê bi sedemên aşîkar nikarin werin îzeh kirin. Hîn sedemên ne eşkere jî hene. Tu tişt di carekî de dernakeve holê, girêdayî pêvajoyekê ne. Ew pêvajo dibe ku pir eşkere nebe. Mirov carna demek dirêj ji bona armancekê hewl dide, çi ji dest tê dike, dîsa jî nagêhê armanca xwe. Wer tê zanîn ku ew hemu hewldana wî badihewa çûye. Tu tişt badîhewa nîne. Ew di pêvajoya bûyeran de cîhê xwe digire. Rojekî dibe ku kesekî din li ser wê rêçê dest bi hewldanekî dike û wê tiştî pêştve dibe.

Em xwendin û nivisandina bi kurdî binêrin. Dema berhemên kurdî yên klasîk hatin nivisandin, dibe ku ew hewldana wê demê di alîyên pir kesan de mîna karekî badihewa hat dîtin. Bi sed salan şûve, kesên ku îroj bi ziman û edebîyata kurdî re kardikevin hewcidarên wan berheman in. Bê wan berheman tu car edebîyat û zimanî kurdî nedikarî bigêhê vê qonaxê. Hewldanên Mîr Bedirxan û alfebeya wî ya bi herfên latînî yê ku ji bo kurdî bidin ber çavan. Dibe ku gor şert û şurtên wê demê ew xebatên wî ji alîyên pir kesan ve mîna tiştekî ne girîng hat dîtin. Lê îroj em dizanin ku bê xebatên Mir Celadet Bedirxan xwendin, nivis û edebîyata kurdî nedikarî bigêhişta vê qonaxa îroj. Wî wê demê hewl da, xebatên xwe pêşkeşî gelê xwe kir. Demek hat ew xebatên wî nehatin dîtin. Dem jî hat ew xebatên wî ji pisporên zimanê kurdî re bûn çavkanî.

Îroj jî hinek kes hember pir astengîyên curecur hewl didin û xebatên xwe berdewam dikin. Di nav wan de hinek xebat hene ku qedr û qîmeta wan dibe ku îroj neyên zanîn. Lê gor giringîya wan ewê rojekî bên dîtin û pisporên wê demê re bibib çavkanî. Yên din jî bi şiklekî di dîrokê de cîhê xwe bigirin. Tu tişt badîhewa nine. Di fîzikê de qeyîdek heye: „Tu tişt ji tunetîyê de nabe hebûn û tu tiştê hebû jî nabe tunebûn.“ Va qayîdeya ji bona hemû hewldan û xebatan jî muteber e. Lê mirov gor sevîya xwe ji wan dihese an jî nahese.

Dema armanca mirov di warekî de hewldan û xebat be, ewê bi şiklekî di wî warî de xebatên xwe bidomîne. Lê wexta armanc bi wan hewldan û xebatan tiştek ji dest xwe xistin be, dibe ku ew kesa pê bihese ku ji bona destxistina wî/wan tiştî/tiştan xebatên wî qîm nake. Wê çaxê jî ji bona domandina wan sedem namîne. Dema hewldan û xebatkirina tiştekî bi xwe ji kesekî re bû armanc, êdî tu tişt nikare wî kesî ji wî karî dûr bixe. Tenê zilm û zordestî dikare wî kesî re bibe asteng.

Astengî bi xwe ji bona negêhiştina armancan sedemek eslî nîne. Mirov dikare ji wan astengan re mucadele/têkoşîn bike û di wê pêvajoyê de biqewire, bi hêz û tecrûbeyên nû xebatên xwe bidomîne. Lê kengê astengî mîna sedemek eslî hat dîtin, wê demê êdî gihêştina wê armancê ne mumkîn e.

Çi torî dibe bila bibe tu hewldan û xebat badihewa nine, ewê gor nîyet û xebata mirov him di jîyana wî de, him jî di dirokê de cîhê xwe bigire. Ew mîna dendikên bin erdê ne, dema xwe dipên.

Stuttgart, 30.05.2012, çarşem

Macereya/Serenceya Mina Bi Kurdî Re

Ez jî mîna hemû kurdên di Tirkîyê de mezin bû ne, tenê li mal de hînî zimanê xwe yî zikmakî bûm. Heyan neçûm dibistanê/mektebê jî min tirkî nedizanî. Wê demê hîn tirkî di nav kurdan de weqas belav nebû û televîzyon jî tunebûn. Em di nav sinorên devleta tirk de kurdîstanîya xwe dijîyan.Tiştekî me û devletê li hev nediket. Devlet ji bona me tenê jendirmeyên carna dihat gund bûn. Ew jî ji bo me zarokan ne xem bû.

Bi destpêkirina mektebê çîroka me ya tirk û tirkî jî dest pê kir. Roja yekemîna mektebê nayê bîra min. Yê tê bîra min ewe ku, hîn bûna herfên/tîpên latinî û hîn bûna zimanê tirkî bi hev re bû. Me bi tirkî nivisandin û axaftin li hev re hîn kir. Em xwendinê jî bîra xwe nekin. Dema mirov hînî nivisandinê bû hînî xwendinê jî dibe.

Mîna hemû zimanên zikmakî em jî li mal de hînî zimanê xwe yê zikmakî bûn. Di derbarê giringîya zimanê zikmakî de pir tişt dikarin werin gotin. Ji xwe perwerdekar/pedegog û psîkolog bi salanin di vî warî de pir tiştan dibêjin û dinivisînin. Zimanê zikmakî ne tenê ziman e. Ew çavkanîya, an jî em bibêjin bîra ramanên, hesteyên/hîsên, nêrînên, rexneyên, rabûn û runiştinên mirov e. Dema zimanê zikmakî baş nehat hîn bûn her dem alîyek mirov vala dimîne. Em hemû kurd vê kêmasîyê dikşînin. Kurdên ku bibêjin: “Na em vê kêmasîyê nakşînin”. Qinaeta min kêmasîyên wan ên din hene ku hajîya vê kêmasîyê nin in.

Belê! Mîna pirahîya kurdan zêmanê minî zikmakî jî zimanekî têra jîyana me ya gundîtî dikir bû. Der û dora me gund, mirovên ku ji wan re pêvendîyên me hebûn gundî. Di serî de dê û bavên me, kalik û pîrikên me, ap û metên me, heval û hogirên me hemu gundî bûn. Me va zimana ji wan hîn kir. Wan jî qasî zanîna xwe ji me dan hîn kirin. Di vanî de çewtîyek jî tune bû. Çewtî bi pêvendîyên me yên bi tirkî re derketin ortê/holê. Raste, mielîmên/mamosteyên me kurd bûn, lê mêjoyên wan tirk. Bi rastî mêjoyên wan çiqas tirk bû wî jî nizanim. Mêjoyek bi destê zor û zilmê were kedî kirin çiqas dikare bibe tirk, kurd an jî tiştekî din? Demekî dû re mêjoyê me jî şolî bû. Em bi navê perwerdeyê dihatin kedî kirin. Heywanekî vehşî çer tê kedî kirin em jî wer dihatin kedî kirin. Çi yên me hebûn xirab bûn, ger me ew terk bikira. Çê yên wan jî hebûn ger me bigirta, ew hemû baş bûn. Di navbera herro û merro de em hatin û çûn. Hinekên me bûn herro, hinekên me jî bûn merro. Lê hinekên me jî qet nebûn tiştek. Qet tiştek nebûn jî dibû ku bihatana qebûl kirin. Lê em bi wê jî neman. Hinekên me bûn bela. Bûn belayên destên dijmin, bûn belaya malbatên xwe, bûn belaya serên xwe.

Zilm û zor tiştekî wusaye ku di cîhekî de nasekine. Her dem ji xwe re belayekî digere. Dema tu bela nedît dibe bela serê xwe. Mîna agir e. Bi xwe dişewite, tiştên der û dora xwe jî dişewitîne. Barê agir bi xwe pak e, bi şewatê qilêr û gemarê jî dişewitîne, her tiştî pak dike. Lê zilm û zor ne wusa ye. Bi xwe qilêr û gemar e, xwe bigîhîne ku wê derê jî diherimîne.

Hêrê hevalno! Çîroka min wusa dest pê kir. Bi destpêkirina mektebê re ez jî bûn xwendekar, xwendekarê ziman û çandîya tirk. Mekteba/dibistana seretayî, mekteba navîn, lîse û unîversîte/zanîngeh. Her sal tirkîya min pêşve çû û kurdîya min şuve ket. Lê min mîna hinekan kurdî bîr nekir. Nizam zimanê zikmakî çer tê bîr kirin? Min tu carî negot ku min kurdî bîr kirî ye. Min di xeyalên xwe de her dem kurdî zindî hişt. Gor îmkanên xwe her dem kelîmeyên xwe yên tirkî û kurdî dan ber hev. Lê kelîmeyên min ên kurdî her dem nedikarin têra min bikin. Her roj bi xwendin, bi beyîvandin û bi guhdarî kirinê hînî kelîmeyên tîrkîyên nû dibûn. Kelîmeyên min ên kurdî nehatana bîr kirin jî zêde nedibûn. Ji bona hîn bûna kelîmeyên kurdî yên nû îmkanên me jî tunebûn. Îmkanên hebûn jî ji me re hatibûn qutkirin. Em ji alîyê zordestan ve hatibûn dorpeçkirin.

Dû re ez pê hesîyam ku tirk jî di alîyê rejîma kemalîst ve hatîne dorpeçkirin. Ew jî li pir tiştên wan ên berê re tên şermezar kirin. Lê dîsa jî di navbera me û wan de pir ferq hebûn. Herî ferqa mezin jî ewa bû: Em di binî ve dihatin şermezar kirin. Ji me di her alî de înkar kirin dihat xwestin. Ew pir an jî hindik tiştên xwe yên berê re dihatin şermezar kirin. Ji wan terk kirin dihat xwestin. Tahribata înkar kirin û terk kirinê di jîyana derûnî de ne mîna hev in.

Rejîma kemalîst ser navê tirk bûnê pê çi xwe dipesand,di kurdîtîya me de ew ji me re qedexe dikir.Ji me kurdan li ser navê kurdetîyê çi hebû înkar kirina wan hemûyan dixwest û ew didan ber me. Em belkê dereng pê hesîyan; lê me dît ku di pir waran de di vî warî de ferqeq mezin di navbera kemalîst û ne kemalîstan de tune ye. Yek dibêje heqekî we yê wusa tune ye, yê din jî dibêjin edî wexta xwestina heqekî wusa nîne. An jî bidin bi dû me, bibin mîna me, dû re ewê herî tişt serrast bibe.

Ew bi xapandinê, em jî xapînê têr nebûn. Her tişt jî gor xwestin û kirina mirovan derbaz nabe. Rastî dikare demekî were vêşartin, lê nikare were îmha kirin. Zû û dereng dîsa xwe nîşan dide. Mirov jê dihese, an nahese; dibîne, an nabîne. Ew jî mijarek din e.

Ez dîsa vegerim xwe û zimanê xwe yê zikmakî. Sal 1989, meh îlon e. Bi salan e berên me dane rojavayê, me jî ew wusa dîtî ye. Em wusa qebûl nekin jî, hal û hereketên me wî wusa salix didin. Ez êdî li Elmanyê me. Kurdî, tirkî, hinekî erebî û ingilizî. Îcar jî dor dora zimanê elmanî ye. Dest bi kursa elmanî dikim. Hêdî hêdî elmanî pêşve diçe. Erebî xwe hatîye bîr kirin, hêdî hêdî îngîlîzî jî tê bîr kirin. Çend mehan şûve yekî filistînî re dixwezim bi îngilizî biaxifim, kelîmeyên elmanî ji devê min derdikevin. Êdî şûna îngilizî elmanî girtî ye.

Mirov bi hîn bûna zimanekî re karket, dibe ku bi fergengan re jî karbikeve. Carna jî bê fergeng mecbûre ku di mêjoyê xwe de tercume bike. Kelîmeya elmanî didim ber xwe, gelo mana wê çîye? Wexta bizanim, pêşîyê mana wî ya kurdî tê bîra min. Bi xwe jî eceb dimînim. Va çer dibe? Demek dirêj e ku bi tirkî diaxifim, dixwînim û dinivisînim. Çima pêş kelîmeyên tirkî yên kurdî tên bîra min? Di vî warî de zinditîya zimanê zikmakî dihesim.

Êdî li min aşîkar dibe ku ez vî zimanî terk bikim jî ew min terk nake. Kitabek di derheqê rêzimanê/giramera kurdî de pêda dikim. Di alîyekî de hinî zimanî elmanî, di alîyekî de jî hinî xwendin û nivisandina kurdî dibim. Ew macereya/serenceya min hîn jî berdewam e.

Stuttgart, 23.05.2012, çarşem

Jîyanên Mirov

Dema behsa temenê mirov bû, ji dayîk bûyînê heyan mirina wî tê hesab kirin û gor wî hêjmarek tê gotin. Nêrînek wusa tenê jîyanek fîzîkî dide ber çavan. Ew jî nêrînek nîvçe ye. Jîyana mirov ne tenê yekûna salên ku ew di tê de jîyaye, ew ji wan zêdetir e.

Min behsa jîyana fîzîkî kir. Wekî din jî jîyan hene? Belê, gor dîtin û nêrînan mirov dikare hîn behsa jîyanên curecur bike. Mînak: Jîyana ciwakî, jîyana çandî/kulturî, jîyana şaristanî/medeni, jîyana bajarî, jîyana gundî û hwd.

Mirov mexlûqekî civakî ye. Di malbatekê de tê dunê û di civakekê de tê perwerde/terbîye kirin. Di pêvajoyekê de derbaz dibe. Di wê pêvajoyê de gor xwe pir tiştan digire, an jî nagire. Bi xwe jî hinek tiştan dide derûdora xwe. Roj bi roj hîn dibe û tecrûbeyan kom dike. Jîyanek wî ya aşîkar heye, jîyanek jî derûnî. Him di navbera wî û derûdora wî de; him jî di navbera wî û derûnîya/psikolojîya wî de pêvendîyek du alî heye. Ew tesîrê li wan dike, ew tesîrê li wî dikin. Jîyan bi xwe jî pêvajoyek e û bi xwe hereket e. Jîyanek bê hereket nayê tehayul kirin. Kengê hereket sekinî êdî navê wê jîyan nine, mirin e. Mirov dikare bi xwestin û çalakîyên xwe di wê pêvajoyê de bandora xwe kêm an jî zêde nîşan bide. Lê ger neyê bîrkirin ku însan bi xwe mexlûqekî pir kompleks/murekkeb e. Tu carî însan yekûna tiştên ku jîyana xwe de dîye û hîn bûye nine, her dem zêdetirî hînbûn, tecrûbe, kirin, dîtin …û hwd xwe ye. Mirov bi xwe jî nikare xwe tarîf bike. Alîyekî wî yê aşîkar, alîyekî wî yê neaşîkar keye. Psikolojî alîyê neaşîkar heyan sedîda nod (% 90) iddia dike.

Em vegerin jîyana mirov, herî pêş jî jîyana çandî, an jî ya şaristanî. Mirov dema ji dîya xwe bû xwedî hinek qabîlîyetan e. Bi perwerde û tecrûbeyan ji civakê pir tiştan digire. Ew tiştên ku civakê tên girtin belkê pêvajoyek bi sed salan re derbaz bûye, gihiştîye vê rojê ne. Dema mirov ew tişta girt, qebûl kir, ew ji xwe re kir xususîyetek; edî ew parçekî kesayet û jîyana wî ye. Ew tiştê êdî bûye parçeyek kesayet û jîyana wî, xwedî demek dirêj, demek bi sed salan e. Loma ye ku dema mirov behsa jîyana kulturî kir, behsa sed, carna jî hezar salan dike. Jîyana şaristanî ya kulturî dirêjtir e. Mirov dikare bibeje ku qasî dîroka însanîyetê kewn û dirêj e.

Mirov bi însanan re însanîyeta xwe pêştve dibe û dibe kamil. Ew jî bi tecrûbe û dîroka însanîyetê mumkîn e. Lomaye ku hinek nêrîn û bawerî mirov berhemek civakî dihesibînim. Lê însan bi xwe jî dizane ku wê zêdetir e.

14.05.2012, Stuttgart, duşem

Her Tişt Bi Pîvan Xweş e

Di jîyanê de hinek dem hene ku mirov nikare xudana enîya xwe jî paqij bike. Ji xew, xarin û vexarinê re jî wext kêm e. Mirov bi lez hewl dide, hîn karek neqedîye karê din li pêş xwe dibîne. Li ber xwe re tîne û carna dibêje: „Ax çi dibe hinek wexta mina vala hebûna!“ Di wê dema teng de pir fikir û ramanên balkêş jî tîne bîra xwe, ji bona cîhanîna wan ji xwe re planan dike. Di wê demê de tu wexta wî mirovî vala derbaz nabe, hemû sanîye û deqîqeyên wî bi manîdar derbaz dibin; xewa wî, rûnuştina wî, vês girtina wî, xebata wî û hwd. Çima? Ji ber ku her wexta wî li gor hewcîya jîyanê derbaz dibe. Di navbera rabûn û rûniştina wî, xarin û vexarina wî, şixul û vês girtina wî, xew û hişyarbûna wî de pîvanek heye. Wê demê mirov çiqas biweste jî, çiqas biraze jî, çiqas bixe û vexe jî ji wan hemû kirinên xwe tamek xweş û delal digire. Ji ber ku hemû kirin û nekirinên wî cîh da ne. Jîyan ji wî razî ew ji jîyanê razî.
Em îcar jî berevajî li meselê binêrin. Mirovekî bê plan û bê program, tu leza wî tune. Dem ji bo wî tiştê herî zêde ye. Nizane ku çi bike. Kengê/çi wextê xwest radize, kengê jî xwest ra dibe. Xarin û vexarina wî jî belu nine. Carna bi pir xarin û vexarinê zikêşê digire. Dema rûnişt, xwe re nabîbe ku rabe. Karekî wî yî belu tune ku vêsa xwe bigre. Mirovek wusa çi dike bila bike tu tiştî razî nine û ji wan tiştan tam nagire. Ji ber ku ew kesa jîyanek bê pîvan derbaz dike, hemu kirinên wî bi texmînkî ne. Loma ne ew ji jîyana xwe razî, ne jî jîyan ji wî razî ye. Jîyan li ser pişta wî barek giran e. Ji ber ku ew nikare bi demê re bikeve bezê, dem wî mîna distar dihêre.
 Carna hinek însan pir baş xuya dikin, mirov wer zen dike ku bi jîyana xwe re pir kêfxweş in. Dema mirov ji wan re hevaltî dike,.pê dihese ku di dilê wan de firtûne ra bûye, pêr û pêrîşan in. Di vê dema nûjen de materyalizmê nêrînên pirahîya mirovan girtîye bin bandora xwe. Kesên ku xwedî mal û milk mirovên kêfxweş tên hesibandin û yên neçar jî kesên pêrîşan. Lê rastî ne tim wusa ye. Kêfxweşî û kêfnexweşî tenê bi mal û milk dernakeve holê. Raste, mal û milk pir astengîyan re dikare bibe çare, lê ne hemû astengîyan re. Carna mal û milk dikare bibe sedema jîyanek dijwar jî. Mirov mirovtîya xwe bizane û bikare li mal û milkên xwe hukum bike, ewê ji wan pir îstîfade bike. Lê dema mirov mirovtîya xwe nezane, mal û milk li wî hukum dike. Ew dibe kole û xulamê mal û milkê xwe, însanîyetê derdikeve. Wê demê jî ew kesa ne ji xwe re, ne jî însanan re dikare bibe sedema kêfxweşî yê. Ew êdî destê zilm û zorê ye, him ji xwe re, him jî însanîyetê re. Mal û milkên wî bûye bela serîyê wî.
Gotinek/biwêjek me kurdan eve: “Kevir di cîhê xwe de giran e.” Her çiqas va gotina ne ji bona tiştên min li jor rêz kirin bê gotinê jî min re bû çavkanîya vê nivisê. Her tişt bi pîvan xweş e.
 Stuttgart, 25.04.2012, çarşem

Nakokî Mirovan Dorpeç Dikin!

Gotin û biwêjên gelekî an jî zimanekî di demek dirêj de, yanê ji pêvajoyekê re derbaz dibin û derdikevin holê. Ewna girêdayî tecrûbe û jîyana wî gel û zimanî ne. Loma mirov dikare wan mîna hafizaya wî gel û zimanî bibîne. Dema gotin û biwêjek di jîyana rojaneya wî gel û zimanî de êdî cîh negirt, tê wê maneyê ku, ew beşa hafizeya ku ew gotin û biwêj di tê de cîh girtîye hatîye tehrib kirin, an jî êdî hewcîya wê beşê nîne . Ew gel êdî di wê gotin û biwêja xwe xwedî dernakeve, jê îstîfade nake.
Di vê dema nûjena ku em di tê de dijin mînakên wusa zêdetir di jîyana me de tên dîtin. Niha guhertin gor demên berê zêdetir û zûtir peyda dibin. Guhertin gor hewcîyên xwe hinek tiştên nû peyda dikin û hinek tiştên kewn ên êdî jê hewcî nake cîh dihêlînin û didin bîr kirin. Ew tiştana çiqas tiştên bingehî bin gor wan tiştan jî di bihgehîya wî gel û zimanî de guhertin peyda dibin. Ji wan guhertinan çi baş, çi nebaş e gor bawerî û dîtinên mirovan dikarin curecur şirove bên kirin. Di navbera guhertinên gor şert û şurtên demê de û di navbera guhertinên bi destên zilm û zorê derdikevin holê de jî ger ferq neyê paşçav kirin. Niha mijara min di vî warî de nivisandin nine. Bi rastî, di vî warî de nivisandin weqas rehet jî nine. Dibe ku mirov lêkolînan bike, gor bawerî û nêrînên xwe sedeman pêşkeş bike ku nîyet û meqseda wî bê famkirin.
Bi vê nivisê dixwezim bala we bigşînim li ser biwêjek bi tirkî û realîteya wê ya di jîyana gelê tirk. Tirk dibêjin: „Her zimanek însanek e.“ Bi vê biwêjê dixwezin ku giringîya zanîn û hinbûna zimanan bilêv bikin. Yanê dixwezin bibêjin ku kesên du zimanan dizanin mîna du mirovan in, kesên ku sê zimanan dizanin mîna sê mirovan in û hwd.
Niha dixwezim vê biwêja bi tirkî û jîyana gelê tirk bidim ber hev. Ka em lê binêrin va biwêja di jîyana wan de çiqas cîh digire?
Dema em sîyaseta komara Tirkîyê bimêzin, dibînin ku temamî sîyasetek dijî vê biwêjê tê tetbîq kirin. Di navbera sinorên komarê de bi salane hêdî hêdî hemû zimanên bilî tirkî hatin îmha kirin. Kurdî jî di vî warî de para xwe girt û hîn jî digire. Çînên hatin serê zimanê tirkî jî ne karê mine ku li vir ji we re pêşkeş bikim. Dixezim tenê mînakekê bidim û bala we bikişînim nakokîyek rojane.
Bîst salan zêdetire ku li Elmanyê dijim. Di nav welatên Ewrûpayê de herî zêdetir tirk li Elmanyê dijin. Hêjmara wan ser 3 mîlyon kesan re ye. Bi texmînan 1/5 ên wan kurd in. Hewce nake ku li vir di derheqê sîyaseta komara Tirk, ya li ser ziman û çanda kurdî tiştekî binivisim. Texmîna min hemû xwendewan di vî warî de kêm zêde xwedî tecrûbe û malûmat in.
Dixwezim vegerim biwêja destpêka nivisê. Ew biwêj gotinek galeri/civakî ye. Gotinên galerî aql û fikrên civakê ne. Wexta gotinek galerî di jîyana wê cîvakê de nehat tetbîq kirin, ew kêmasîyek û nakokîyek wê civakê ye. Ew kêmasî û nakokî jî bi şiklekî di jîyana wî civakî de dibe sedema kêmasî û nakokî an. Nakokîyên cîvakî çiqas zêde bûn weqas di jîyana wî gelî de tesîra wan jî zêde dibe. Va li ser jîyana endamên wî gelî de jî tesîr dike.
Di vî warî de mînakek pir balkêş ev e: Sala çûyên 50 salîya koçberîya kesên ku li Tirkîyê hatine Elmanyê bû. Pir kesên li Tirkîyê hatine û 20, 30, 40, 50 salin li Elmanyê dijin hîn jî zimanê elmanî nizanin. Ji bo vê realîteya tirkên li vir dijin muheqqeq hîn pir sedemên din jî hene. Tu vazîyetên civakî bi çend sedeman nikarin verin îzah kirin. Lê gor dîtina min sedemek hinnebûna zimanê elmanî jî ew nakokîya gelê tirkê ku di tê de dijî ye. Mirov çer dikare di alîyekî de giringîya hinbûna ziman bi biwêja xwe bîne ziman û di alîyê din de jî ji bona bîrkirin û îmhkirina hinek zimanan çi ji dest tê bike.
Gotinek me kurdan heye: „Xwedê tu carî heqê bizina kol ji bizina bi qoç re nahêlîne.“ Dema gotin û kirinên cîvakekê an jî mirovekî hevûdin negirt, ew civak an jî ew kes bi xwe re dikeve nakokî yê. Nakokî jî tu kesî re nabe xêr û ber. Em dîsa bizivirin mînaka xwe. Gelê tirk her çiqas bibêjin „Her zimanek însanek e“ jî; ji ber zilm, zor û qedexe kirina zimanê kurdî ew nakokîya wan, wan bi xwe jî dorpeç dike, ji wan re dibe sedema hinnebûna zimanan.


15.04.2012, Stuttgart, yekşem.

Tu û Wê/Wî

Ez li te, tu li min digerî heval. Ez dixwezim bibim hevalê te, tu dixwezî bibî hevala min. Hevaltî çîye, hûn dizanin, em dizanin?
Bi salane em ji xwe re rojên xwe yên hîn nehatî, pêşerojê dihewînin. Rojên nehatî. Ewê werin? Em li benda wan in, hûn li benda wan in. Lê nizam ew jî benda me ne? Gengaze/mumkîne ku ew roj werin, gengaze ku jî neyên. Mesele hatin û nehatina wan nine, mesele mayîn û nemayîna min e/te ye. Dema umrê min/te qîm bike, tuyê/ezê wan bibinî/im, qîm neke jî nebînî/im. Ya herî girîng hatin û nehatina wan nine, dîtin û nedîtina min/te jî nine. Ya herî giring payandina te ye/min e. Rojên derbaz bûn, mirov nikare wan şuve bîne. Pêşeroj jî hîn nehatîye. Jîyan dema ku niha em di tê de dijin e. Ne pêş, ne paş; ne jêr, ne jor; ne rast, ne çep. Tenê gava ku em di tê de dijin. Tu di wê gavê de çi bikî ewe jîyana te. Derî wê gavê her tişt xwe xapandin e. Berketina rojên bihurî jî, qisaweta ber rojên hîn nehatî jî mirov di vê gavê dûr dixine.
Nizanim, qet hat serê we! Dema mirov li benda tiştekî nebe, xwe di valatîyê de hîs dike. Valatîyek bê ser û bê bin. Di wê gavê de dem disekine. Mirov zen dike ku ew gava qet naqede. Mirov dorpeç dibe. Tu tişt nayê dîtin û bihîstin. Roj tune ye, şev tune ye; ne jî sar û germ. Mirov mîna kevirekî di binê golê da ye, golek kûr. Bê deng û bê beng. Lê bê dengîyek bi tirs û xof. Li der ve mîna kevir, li hundir ve mîna barûta li ber agir. Di navbera du serîyên dijî hev de çûyîn û hatin. Êdî tu tişt qîma te nake, tu kes ba te nine. Tu û tu, tu û xwe. Ewê wusa pir berxwe nede. An tu bi xwe bihesî, bi xwe re derîyekî bibînî, xwe bigihînî wê/wî. An jî tu bi xwe nehesî, bi xwe re şer bikî, bibî ser û bin, gijgilek. Êdî tu, tu ninî. Ger tu parçe parçe bibî. An jî derengbe jî hiş bê serê te, xwe bihesî. Ji ber ku xwe bigihînî wê/wî carek din dest bi jîyanê bikî, biherikî, bişemitî, bifirî, bicemidî, bihelî, bikelî, … Çi dikî bike, çi tê serê te bila were, lê di valatîyê de nemîne!
Carna dibe ku mirov bîhn çik bibe. Xem nîne. Wê demê lazime ku mirov bîhna xwe bigire, vêsa xwe bigire. Ev ne valatî ye. Ev ji bona destpêkek din amadebûn e. Ji bona hewlêdanek din hêzgirtin e. Tu û wê/wî mîna av û helm hevalên hevûdin in. Jîyan didome.


4.4.2012, Stuttgart, çarşem